Życie: Porōwnanie wersyji

Dodane 18 783 bajty ,  1 rok temu
poglōndy, ôrganizacyjo
m (poprowka kategoryje)
(poglōndy, ôrganizacyjo)
 
[[Biologijŏ syntytycznŏ]] to dzioł [[Biotechnologijŏ|biotechnologije]], kery stanowi połōnczynie [[Nauka|nauki]] i [[Bioinżynieryjŏ|bioinżynieryje]]. Jeji cyl to projektowanie i tworzynie nowych funkcyji biologicznych i systymōw, co ich niy ma w przirodzie. Biologijŏ syntytycznŏ ôbyjmuje redefinicyjõ jak tyż rozrost biotechnologije, społym z cylami takimi jak bycie talyntnym do projektowaniŏ i tworzyniŏ biologicznych systymōw inżynieryjnych, co przetwŏrzajōm informacyje, wytwŏrzajōm materyje i struktury, produkujōm ynergijõ, lifrujōm pożywioł jak tyż utrzimujōm i zmŏcniajōm ludzke zdrowie i strzodowisko<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Chopra|miano = Paras|tytuł = Engineering life through Synthetic Biology|cajtōng = In Silico Biology|wolumin = 6|wydanie = |strōny = |data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn = |autōr2 = Akhil Kamma}}</ref>.
 
== Poglōndy na istotã życiŏ ==
[[Plik:Hoh rain forest trees.jpg|thumb|Roślinność [[las dyszczowy Hoh|lasa dyszczowego Hoh]]]]
[[Plik:Grand Prismatic Spring.jpg|thumb|[[Grand Prismatic Spring]] w [[Park Nŏrodowy Yellowstone|Parku Nŏrodowym Yellowstone]]]]
Postrzōd poglōndōw na istotã życiŏ idzie wyrōżnić take teoryje<ref>[[Władysław Kunicki-Goldfinger|Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger]], ''Podstawy biologii'', 1978, s. 29-30</ref><ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 8-10, 44</ref><ref>[[Leszek Kuźnicki]], ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czyrwiec 1974, s. 11-12</ref>:
 
=== Materializm ===
Jednym z nojstarszych poglōndōw je materializm, podle kerego wszyjsko skłŏdŏ sie z [[Materyjŏ (fizyka)|materyje]], a życie je jyno jeji słożōnōm formōm. [[Empedokles]] argumyntowoł, iże kożdy ôbiekt we Wszechświecie skłŏdŏ sie z kōmbinacyje sztyrech [[Żywioły|''żywiołōw'']] abo ''korzyni'': ''ziymie'', ''wody'', ''luftu'' i ''ôgnia'' – ône klarujōm wszyjske zmiany, co sie dziejōm. Wszyjske formy życiŏ, jak tyż jejich roztōmajtość, powstały bez miszōng tych żywiołōw{{odn|Parry|2012}}.
 
[[Demokryt]] uwŏżoł, iże bazowōm cechōm życiŏ je posiadanie dusze (''psyche''). Tak jak w przipadku inkszych antycznych pisŏrzi, Demokryt prōbowoł wyklarować, co sprawiŏ, iże danŏ istota je żywŏ. Eklerowoł, iże ôgniste atōmy społym tworzōm duszã, gynau tym samym spusobym, jakim atōmy i prōznota tworzōm kożdy inkszy ôbiekt. Demokryt padoł ô ôgniu skuli widzialnego zwiōnzku miyndzy życiym a ciepłym, jak tyż skuli ruchu ôgnia{{odn|Berryman|2016}}.
 
Materializm mechanistyczny, co powstoł w antycznyj Grecyji, ôstoł ôdrodzōny jak tyż skorygowany ôd francuskigo filozofa [[René Descartes|Kartezjusza]], co prawiōł, iże zwiyrzynta i ludzie byli grupōm czyńści, kere razym funkcjōnowały jak maszina. Teoryjŏ [[ewolucyjŏ|ewolucyje]], stworzōnŏ w 1859 roku ôd [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]], je mechanistycznym wyklarowaniym powstŏwaniŏ zortōw ze pōmocōm [[dobōr naturalny|doboru naturalnego]]<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Paul|miano = Thagard|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204&hl=pl#v=onepage&q&f=false The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change.]|rok = 2012|wydŏwca = MIT Press|miyjsce = |strōny = 204-205|isbn = 0262017288}}</ref>.
 
=== Hilymorfizm ===
[[Hilymorfizm]] to teoryjŏ stworzōnŏ ôd [[Arystoteles]]a, podle keryj kożdy byt je kōmbinacyjōm formy i materyje. Jednym z bazowych zainteresowań Arystotelesa była biologijŏ – kole 1/4 jego [[Corpus Aristotelicum]] to dzieła biologiczne. Jedno z nich tuplikuje, iże kożdy byt we materyjnym Wszechświecie skłŏdŏ sie z materyje i formy, a formōm bytu, co żyje, je [[Dusza (religijŏ)|dusza]]. Sōm trzi zorty dusz: ''dusza wegetatywnŏ'' (u roślin; dziynki nij rosnōm, przekwitajōm i ôdżywiajōm sie, jednak niy powodujōm u nij ruchu jak tyż uczuć), ''dusza zwiyrzyncŏ'' (dziynki nij zwiyrzynta poruszajōm sie i posiadajōm uczucia) jak tyż ''dusza rozumnŏ'' (zdrzōdło świadōmości i rozumowaniŏ, kere (podle Arystotelesa) posiadŏ ino czowiek)<ref>[[Arystoteles]]: ''[[Ô duszy]]''</ref>. Kożdŏ wyższŏ dusza posiadŏ cechy niższyj dusze. Arystoteles uwŏżoł, iże jeźli materyjŏ niy może istnieć bez formy, tak forma niy może istnieć bez materyje, bez to dusza niy może istnieć bez ciała<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Marietta|miano = Don|tytuł = [https://books.google.pl/books/about/Introduction_to_Ancient_Philosophy.html?id=Gz-8PsrT32AC&hl=pl Introduction to ancient philosophy. M. E. Sharpe]|rok = 1998|wydŏwca = |miyjsce = |strōny = 104|isbn = 0765602164}}</ref>.
 
Arystotelesowa teoryjŏ je spōjnŏ z [[teleologijŏ|teleologicznymi]] wyklarowaniami życiŏ, co tuplikujōm zjawiska w kategoryjach cylu i ukerunkowaniŏ na cyl - bez to bp. biyl, co pokrywŏ pelc biołego niedźwiedzia, je tuplikowanŏ pod wzglyndym cylowości jego kamuflażu. Rychtōnek prziczynowości (ôd przeszłości do prziszłości) zaprzeczŏ naukowymu dowodowi naturalnyj selekcyje, co klaruje kōnsekwyncyjõ z pōnktu widzyniŏ poprzednij prziczyny. Cechy biologiczne niy sōm ôpisowane bez ôpisanie jeji ôptymalnego rezultatu, atoli bez ôpisanie historyje ewolucyje zorcie, co dokludziyło do naturalnyj selekcyje znakōw, ô kerych mŏwa<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Stewart-Williams|miano = Steve|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193&hl=pl#v=onepage&q&f=false Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life.]|rok = 2010|wydŏwca = Cambridge University Press|miyjsce = |strōny = 193-194|isbn = 0521762782}}</ref>.
 
=== Witalizm ===
[[Witalizm]] to hipoteza stworzōnŏ ôd [[Georg Ernst Stahl|Georga Ernsta Stahla]], co podle nij prawidło żywobyciowe je niymaterialne. Witalizm bōł uznŏwany do połowy XX s. ôd m.in. filozofōw [[Henri Bergson|Henriego Bergsona]], [[Friedrich Nietzsche|Friedricha Nietzsche]], [[Wilhelm Dilthey|Wilhelma Diltheya]]<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Schwartz|miano = Sanford|tytuł = [http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy.]|rok = 2009|wydŏwca = Oxford University Press|miyjsce = |strōny = 56|isbn = 0199888396}}</ref>, anatōma [[Marie François Xavier Bichat|Marie François Xaviera Bichata]] jak tyż chymika [[Justus von Liebig|Justusa von Liebiga]]<ref>Ian Wilkinson (1998). "History of Clinical Chemistry – Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry". ''The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine'' '''13''' (4). </ref>. Do witalizmu zaliczajōm sie tyż myśl, iże istniyje srogi rozdzioł miyndzy materyjōm ôrganicznōm a niyorganicznōm, jak tyż przekōnanie, iże materyjŏ ôrganicznŏ może być jyny ôd istot żywych. To przekōnanie ôstało ôbalōne w 1826 roku, kedy [[Friedrich Wöhler]] stworzōł [[mocznik]] z materyje niyôrganicznyj<ref>[[Friedrich Wöhler]] (1828). [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs"]. ''Annalen der Physik und Chymije'' '''88'''(2): 253–256. </ref>. Ta [[synteza Wöhlera]] je uwŏżanŏ za poczōntek modernyj [[chymijŏ ôrganicznŏ|chymije ôrganicznyj]]. Te synteza mŏ historyczne znaczynie, bo po piyrszy rŏz zwiōnzek ôrganiczny ôstoł stworzōny w reakcyjach niyôrganicznych<ref>Ian Wilkinson (1998). "History of Clinical Chemistry – Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry". ''The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine'' '''13''' (4)</ref>.
 
W latach 50. XIX s. [[Hermann von Helmholtz]] zadymōnstrowoł, iże w czasie ruchu miynśni niy traci sie ynergijŏ, i zasugerowoł, iże do poruszaniŏ miynśniami niy sōm przidajne żŏdne siyły witalne<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Rabinbach|miano = Anson|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124&lpg=PA124&hl=pl#v=onepage&q&f=false The Human Motor: Energy, Fatigue, and the Origins of Modernity.]|rok = 1992|wydŏwca = University of California Press|miyjsce = |strōny = 124-125|isbn = 0520078276}}</ref>. Te wyniki dokludziyły do pociepniyńciŏ naukowych zainteresowań teoryjami witalistycznymi, chociŏż durch sōm uznŏwane teoryje [[pseudonauka|pseudonaukowe]] take jak [[hōmeopatyjŏ]], co interpretuje niymoce za sprawiōne zaburzyniami siył witalnych i żywobyciowych<ref>[http://www.ncahf.org/pp/homeop.html "NCAHF position paper ôn Homeopathy"]. National Council Against Health Fraud; luty 1994. </ref>.
 
Istoty żywe blank rōżniōm sie ôd ciał niyôżywiōnych i podlygajōm fungowaniu swojistych praw, niyzależnych ôd praw fizyki i chymije; procesy żywobyciowe zależōm ôd swojistyj [[Siyła żywobyciowŏ|siyły żywobyciowyj]] (''vis vitalis'')<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 8</ref>, rozumianyj przirodniczo abo pozaprzyrodniczo ([[yntelechijŏ]] [[Arystoteles]]a, ''[[élan vital]]'' [[Henri Bergson|Bergsona]]) - tyn poglōnd terŏźnie niyma ofyn prezyntowany w nauce.
 
=== Mechanicyzm (redukcjōnizm) ===
Wszyjske zjawiska zwiōnzane z życiym idzie skludzić (zredukować) do tych samych praw fizyki i chymije, co reskyrujōm materyjōm niyôżywiōnōm<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukowaniu istoty życiŏ'', w: ''Ôrganizm - jednotka biologicznŏ'', 1977, s. 9-10</ref> (zob. [[chemoton]]).
 
Z redukcjōnizmym je zwiōnzane tm. podejście substratowe, co wiōnże zjawisko życiŏ ze swojistymi zortami [[Zwiōnzek chymiczny|zwiōnzkōw chymicznych]], co stanowiōm podstawã (substrat) procesōw żywobyciowych<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukowaniu istoty życiŏ'', w: ''Ôrganizm - jednotka biologicznŏ'', 1977, s. 45</ref>:{{Cytat|Życie to spusōb istyniyniŏ cioł biołkowych<ref>[[Friedrich Engels|Fryderyk Engels]], za: Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 45</ref>.}}
{{Cytat|Wszyjske włŏsności istot żywych idzie bezpostrzednio wiōnzać ze strukturōm makrotajleczek dwōch klas - biołek globularnych i kwasōw nuklejinowych<ref>[[Jacques Monod]], [[François Jacob]], za: Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12</ref>.}}
{{Cytat|Życie na nojniższym poziōmie je niyzależne ôd wszelich charakterystycznych formōw. Jego siydzibōm je [[protoplazma]] - substancyjŏ ôkryślōnŏ bez swōj skłŏd chymiczny, a niy bez formã<ref>[[Claude Bernard]], za: Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 26</ref>.}}
{{Cytat|Życie je zwiōnzane ze substancyjō, ôkryślōnōm bez swojã naturã chymicznõ – je niōm protoplazma<ref>Rudolf Hoeber, za: Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 26</ref>.}}
 
=== Kōmplymytaryzm (ymergyntyzm) ===
Układy fizyczne mogōm wystympować na roztōmajtych poziōmach ôrganizacyje; na wyższych poziōmach reskyrujōm niymi, ôkrōm praw włŏściwych dlŏ poziōmōw niższych, prawa, co je dopołniajōm, swojiste dlŏ danego poziōmu (kōmplymyntarne); w ôdniesiyniu do układōw żywych, na wyższych poziōmach ôrganizacyje życiŏ, ôbowiōnzujōm, ôkrōm praw fizycznych i chymicznych, swojiste prawa biologiczne, a ôkrōm zmian fizycznych i reakcyji chymicznych, zachodzōm swojiste procesy (zjawiska) biologiczne<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 10, 44</ref>.
 
Z ymergyntyzmym je zwiōnzane [[Teoryjŏ systymōw|podejście systymowe]], ôparte na założyniu, iże włŏsności układu jako cołkości sōm wynikym niy ino włŏsności jego elymyntōw, ale [[Struktura|struktury]] układu<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 44-45</ref> (bp. chemoton):
{{Cytat|Problym życiŏ je problymym ôrganizacyje, niy istniyje żŏdnŏ żywŏ substancyjŏ, ino żywe ôrganizmy<ref>[[Ludwig von Bertalanffy]], za: Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12</ref>.}}
{{Cytat|Wyrażynie "żywŏ materyjŏ" winno ôznaczać niy ekstra zortã materyje ani nawet materyjõ ekstra uporzōndkowanõ, ale materyjõ, co utrzimuje sie w ôkryślōnyj relacyji do żywych ôrganizmōw. W tym syńsie idzie nawet pedzieć, iże to ôrganizm nadŏwŏ życie materyji, a niy ôpacznie, iże materyjŏ żywŏ nadŏwŏ życie ôrganizmowi<ref>Michael Simon, za: Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12</ref>.}}
{{Cytat|Życie (...) niyma (...) włŏsnościōm jakigoś ekstra zwiōnzku chymicznego - bp. biołka abo kwasu nuklejinowego - ale znakym specyficznyj ôrganizacyje systymōw żywych. Bez to zwrot "materyjŏ ôżywiōnŏ" je niynŏleżny - winno sie gŏdać: żywy systym materyjowy<ref>Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 80</ref>.}}
{{Cytat|We kōmōrce niy ma nic żywego ôkrōm cołkij kōmōrki<ref>[[Lucien Cuénot]], za: Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 29</ref>.}}
 
== Poziōmy ôrganizacyje układōw zwiōnzanych z życiym ==
Biologijŏ tradycyjnie wyrōżniŏ pŏrã poziōmōw ôrganizacyje układōw zwiōnzanych ze zjawiskym życiŏ. Wiōnżōm sie z niymi rozmajte nauki biologiczne, co sie rōżniōm przedmiotym podszukowań i metodologijōm. Porzōnd wyrōżniŏ sie take poziōmy ôrganizacyje i nauki biologiczne, co im ôdpadajōm:
# '''Subkōmōrkowy''' ("czyńści skłŏdowych kōmōrki"<ref name="ga">Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 60</ref>, "zôrganizowanyj materyje ôrganicznyj"<ref>Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czyrwiec 1974, s. 11</ref>), przedmiot podszukowań [[Biologijŏ molekularnŏ|biologije molekularnyj]]; ôbyjmuje poziōm molekularny (zwiōnzkōw chymicznych, w tym ôsobliwie biołek i kwasōw nuklejinowych, podszukowany tyż bez [[Biofizyka|biofizykã]] i [[Biochymijŏ|biochymijõ]]) i poziōm struktur subkōmōrkowych i [[Wirusy|wirusōw]]. Chociŏż na poziōmie molekularnym ôpis zjawisk idzie skludzić do praw fizyki i chymije (tak podszukuje tyn poziōm biofizyka i biochymijŏ), to molekuły biołek i kwasōw nuklejinowych majōm ôsobliwie sroge miary i roztōmajtość. Wchodzōm ône w skłŏd struktur wyższego rzyndu, co sōm elymyntami struktur barzij słożōnych. Istniyje hierarchijŏ struktur ô corŏz srogszyj ôrganizacyji (bp. tajleczka [[Zojra deoksyrybonukleinowy|DNA]] - [[chrōmosōm]] - [[jōndro kōmōrkowe]]). Hierarchiji struktur ôdpadŏ hierarchijŏ funkcyje - wzajymnŏ kōntrola i zależność procesōw fizycznych i chymicznych. Integracyjŏ funkcyji niyma ale imyntnŏ i niy mogymy nazwać struktur (układōw) tego poziōmu żywymi<ref name="kuz">Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czyrwiec 1974, s. 12</ref>. Struktury subkōmōrkowe niy funkcjōnujōm poza strukturōm kōmōrki. Wyjōntkym sōm sam [[Mitochōndrium|mitochōndria]], co fungujōm po wyizolowaniu z kōmōrki i wrażyniu w ôdpednie warōnki i [[chloroplast]]y, co niy ino funkcjōnujōm w takich warōnkach, ale nawet podarziło sie przekludzić jejich jednorazowy podzioł<ref name="ga" />.
# '''Kōmōrkowy'''<ref name="ga" /> ([[Ôrganizm jednokōmōrkowy|ôrganizmu jednokōmōrkowego]]<ref name="kuz" />), przedmiot podszukowań biologije kōmōrki - [[Cytologijŏ|cytologije]]. Na tym poziōmie zachodzi połnŏ integracyjŏ funkcyji i ukazujōm sie typowe włŏsności ôrganizmu żywego (kryteria życiŏ)<ref name="kuz" />. Kōmōrka je tōż nojbarzij ajnfachowŏ jednostka życiŏ, nojbarzij ajnfachowy żywy [[integrōn]]<ref>Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger, ''Podstawy biologii'', 1978, s. 33</ref>. Mogōm tōż istnieć i istniyjōm ôrganizmy jednokōmōrkowe.
# '''Ôrganizmu wielokōmōrkowego'''<ref name="ga" /> - układu słożōnego z siyły (niyrŏz milijardōw) kōmōrek, co tworzōm morfologicznõ i funkcjōnalnõ cołkość<ref name="kuz" /> (integrōn), poskludzanych w take podukłady jak [[Tkanka|tkanki]] (podpoziōm tkankowy, przedmiot podszukowań [[Histologijŏ|histologije]]), [[ôrgan]]y i [[Ukłŏd ôrganōw|układy ôrganōw]] (przedmiot podszukowań [[Anatōmijŏ|anatōmije]] i [[Fizjologijŏ|fizjologije]]).
# '''Nadôrganizmalny''' (nadôsobniczy<ref name="kuz" />) - co ôbjymuje take układy (integrōny), jak [[stado]], [[Populacyjŏ (biologijŏ)|populacyjŏ]], [[biocynoza]] i planetarny systym żywy, to znaczy [[biosfera]] (geobiocynoza)<ref name="kuz" />, przedmiot podszukowań [[Ekologijŏ|ekologije]], [[Gynetyka populacyjnŏ|gynetyki populacyje]], [[Socjobiologijŏ|socjobiologije]], [[Ewolucjōnizm (biologijŏ)|ewolucjōnizmu]].
 
Termin „życie” może ôdnosić sie do zespołu procesōw abo włŏsności na poziōmie kōmōrki, ôrganizmu (stworzyniŏ) - „życie zwiyrzyńcia, rośliny”, jak i na poziōmie nadôsobniczym, aż do biosfery społyn z niōm - „życie na Ziymi”.
 
Przerwanie procesōw żywobyciowych jednostek morfologiczno-funkcjonalnyj (integrōnu) danego poziōmu, niy przerywŏ bezpostrzednio procesōw żywobyciowych na inkszych poziōmach<ref name="ga" />. Bp. śmierć ôrganizmu wielokōmōrkowego (rozpŏd integrōnu) niy ôznaczŏ wartkij śmierci ôrganōw (je możliwe [[Przeszczepianie ôrganōw|przeszczep]]), a rozpad funkcjonalny (śmierć) ôrganu, co dō niego dochodzi po czasie, niy ôznaczŏ śmierci kōmōrek, co wchodzōm w jego skłŏd (możliwŏ je [[chowanie tkanek]])<ref>Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger, ''Podstawy biologii'', 1978, s. 31-32</ref><ref>Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 58-60</ref>. Śmierć istych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd ôrganizmu wielokōmōrkowego niy musi ôznaczać jego śmierci, śmierć istych ôrganizmōw niy musi ôznaczać śmierci populacyje.
 
=== Trzi systymy ===
Ôrganizmy żywe sōm bez wyjōntku słożōne z trzech wzajymnie powiōnzanych podsystymōw:
# systymu metabolicznego – zapewniŏ autōnōmijõ ynergetycznõ
# systymu informacyjnego – zapewniŏ regulacyjõ i sterowanie
# systymu kōmpartmyntalizacyjnego – zapewniŏ wyôdrymbniynie ze świata zewnyntrznego.
 
=== Trzi poziōmy ôrganizacyje ===
Te podsystymy mogymy wyrōżnić na trzech poziōmach ôrganizacyjnych zwiōnzanych z życiym:
# '''kōmōrkowym''':
## systym metaboliczny: autokatalityczne procesy biochymiczne kōmōrki
## systym informacyjny: DNA i mechanizm ekspresyje gynōw
## systym kōmpartmyntalizacyjny: [[błōna kōmōrkowŏ]], [[ściana kōmōrkowŏ]], [[cytoszkelet]]
# '''ôrganizmalnym''':
## systym metaboliczny: ukłŏd kustowy, ukłŏd dychowy, ukłŏd krōnżyniŏ
## systym informacyjny: ukłŏd nerwowy i ukłŏd hormōnalny
## systym kōmpartmyntalizacyjny: skōra, ukłŏd ôdpornościowy, ukłŏd miyńśniowo-kostny
# '''nadôrganizmalnym''':
## systym metaboliczny: systymy wymiany pożywiołu, gōn grupwy
## systym informacyjny: systymy sygnałōw miyndzyôsobniczych, hierarchijŏ ôbywatelskŏ, systymy ferōmōnalne
## systym kōmpartmyntalizacyjny: terytoria i granice.
 
Niykere formy życiŏ wystympujōm ino na piyrszym poziōmie (ôrganizmy jednokōmōrkowe), niykere na piyrszym i drugim poziōmie (ôrganizmy wielokōmōrkowe), a niykere na wszyjskich trzech poziōmach (wielokōmōrkowe ôrganizmy ôbywatelske).
 
Bazowym poziōmym ôrganizacyje życiŏ je poziōm kōmōrkowy.
 
== Wirusy ==
1238

edycji