Ślabikŏrzowy szrajbōnek

Ślabikŏrzowy szrajbōnek to je jedyn ze szrajbōnkōw dlŏ ślōnskij gŏdki ôficjalnie przijynty bez Pro Loquela Silesiana we 2010 roku w Cieszynie. Je to jedyn z nojnowszych ślōnskich systymōw pisaniŏ. Profesōr Uniwerzytetu Ślōnskigo we Katowicach Jolanta Tambor brała czynny udzioł w jego powstaniu. Ôrtografijŏ skerowanŏ je przede wszyjskim do modyj gyneracyje uczōncyj sie ślōnskij gŏdki. Miano „ślabikŏrzowy” je zwiōnzanŏ z mianym projektu Ślůnski ślabikorz (Śląski elementarz - Przez oświatę do kultury regionalnej). Jednymi z piyrszych wydań we ślabikŏrzowowym szrajbōnku były ksiōnżki Gōrnoślōnski Ślabikŏrz a Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli (2010)[1].

Ekstra litery ślabikŏrzowego szrajbōnku

HistoryjŏEdytuj

 
Jolanta Tambor

Inicjatorem nowego szkryftu dlŏ ślōnskij gŏdki ôstała zôrganizowanŏ w tym celu społeczność na rzecz piastowaniŏ i prōmowaniŏ ślōnskij gŏdki Pro Loquela Silesiana. Nowe abecadło miało być take, coby bez problemōw mogli go używać używŏcze roztōmajtych ślōnskich dialektōw. Idyntycznie napisany tekst trza czytać swobodnie na roztōmajte knify, zgodliwie ze specyfikōm danego dialektu. Abecadło miało tyż ulekszić naukã ślōnskij gŏdki ôsobōm, kere jeji niy znajōm[1].

Zdaniym Rafała Adamusa, jednego ze czōnkōw Pro Loquela Silesiana, stworzynie nowego abecadła stało sie zdatne miyndzy inkszymi bez rozrost nowych technologiji kōmunikacyjnych: z włōnczyniym kōmunikacyje mobilnyj a Internetu do życiŏ dziynnego. Ludzie corŏz czyńścij muszōm kōmunikować sie za pōmocōm tekstōw pisanych. Teksty we ślōnskij gŏdce, pisane polskim abecadłym, stały sie naturalnym knifym kōmunikacyje pisymnyj miyndzy używŏczami ślōnskich dialektōw. Wtynczŏs pisanie we ślōnskij gŏdce z polskim abecadłym niy je porynczne, pōniywŏż ślōnski zawiyrŏ klangi spoza polskij literackij gŏdki, tedyć w polskim abecadle niy mŏ grafemōw do ôznaczaniŏ takich klangōw. Rozwiōnzanie tego problemu prziszło we Internecie spōntanicznie – roztōmajte grupy używŏczy tworziły i używały w tym samym czasie pŏrã niyôficjalnych wersyji pisaniŏ ślōnskij gŏdki. Zdatne stało sie połōnczynie wszyjskich tych systymōw szkryftu w jedno wszeôbecnie uznane abecadło[1].

Przijyńcie nowego szkryftu je wŏżne dlŏ Ślōnzŏkōw tyż bez to, iże lity systym pisaniŏ we Polsce je warōnkym prawnego uznaniŏ gŏdki za regiōnalnõ. Status gŏdki regiōnalnyj na przikładzie kaszubskigo może rozwiōnzać problemy braku financowaniŏ projektōw na rzecz zachowaniŏ a rozrostu gŏdki i kultury ślōnskij, zwiōnzanych z tworzyniym programōw edukacyjnych, wydŏwaniym literatury edukacyjnyj i fabularnyj, treści ôrganizacyji naukowych, ôświatowych itp. Pojedynczy szkryft w kōntekście zmyńszajōncyj sie wielości ślōnskich gŏdŏczy, mŏ znaczynie dlŏ tworzyniŏ dykcjōnorzy, pōmocy dydaktycznych, rozbudowy korpusu tekstowego we publikacyjach drukowanych i na internetowych zajtach. W przipadku, kej ôjce niy gŏdajōm po ślōnsku, teksty pisane stŏwajōm sie jednym z bazowych knifōw nauki gŏdki bez młōdź[1].

6 marca 2009 roku w Cieszynie ôdbyła sie kōnferyncyjŏ „Śląska mowa jako język regionalny – po co, jak i kiedy?”.

AbecadłoEdytuj

Abecadło ślōnske we wersyji Pro Loquela Silesiana ôparte je na łacińskim abecadle. Abecadło skłŏdŏ sie ze 34 buchsztabōw[2][1]:

A a à ã B b C c Ć ć D d E e
F f G g H h I i J j K k L l
Ł ł M m N n Ń ń O o Ŏ ŏ Ō ō
Ô ô Õ õ P p R r S s Ś ś T t
U u W w Y y Z z Ź ź Ż ż

Grafemy abecadła ślōnskigo dobierane sōm z zarachowaniym implymyntacyji ôznaczōnych bez niy fonemōw we roztōmajtych ślōnskich dialektach. Na zadku inkszych znanych ôdmian abecadła ślōnskigo systym graficzny Pro Loquela Silesiana je jak nojbarzij zbliżōny do polskigo abecadła. Rozdziały miyndzy tym ślōnskim abecadłym a polskim przikludzajōm sie do wkludzyniŏ ekstra grafemōw Ã, Ŏ, Ō, Ô a Õ do ślōnskij gŏdki jak tyż braku we ślōnskij gŏdce polskich liter Ą a Ę ôznaczajōncych samogłoski nosowe a tyż buchsztaba Ó.

  • Ã je grafemym ôznaczajōncym kōntynuacyjõ przodnij samogłoski nosowyj na kōńcu wyrazu, co wystympuje zaôbycz na Ôpolskim Ślōnsku. Zamiast ã idzie pisać a (bierã – biera).
  • Õ je grafemym ôznaczajōncym kōntynuacyjõ nosowyj samogłoski zadnij. Suży do zapisowaniŏ niywielgij wielości ôdmian. Ôznaczŏ klang [ǫ], rozpowszechniōny we zachodnich rejōnach Gōrnego Ślōnska, we ôstanych regiōnach na jego placu wymŏwiŏ sie samogłoskã zdenazowanõ ô. Znak õ je zapisowany na abszlusach przimiotnikōw abo słōw, kere zmiyniajōm sie zgodnie z zortōm przimiotnika we bierniku żyńskij zorty. Zamiast õ idzie pisać o (modrõ – modro).
  • Ŏ je grafemym ôznaczajōncym kōntynuacyjõ staropolskij samogłoski á. Na srogij tajli Ślōnska kōntynuacyjŏ ta je wymŏwianŏ za dyftong, bp. [Ou̯] na Ôpolskim Ślōnsku: ptŏk (pt [ou̯] k), abo za [åu̯] we ôkolicach Prudnika a Raciborza (pt [åu̯] k). We niykerych regiōnach, jak bp. Rejōn Industryjalny abo Cieszyński Ślōnsk, w kerych kōntynuacyjŏ á je wymŏwianŏ za mōnoftōng ô (pt [ô] k), zamiast ŏ idzie pisać o (gŏdać – godać).
  • Ō je grafemym kōntynuacyje staropolskij samogłoski ó (kerŏ wyewoluowała we plac historycznie dugigo o), we terŏźnych dialektach ślōnskich ôznaczŏ klang, kery nojczyńścij wymŏwiŏ sie pōmiyndzy [ô] a [u].
  • Ô je grafemym samogłoski zaczōntkowyj ô, labializowanyj z wiynksza ślōnskich dialektōw. W inkszych systymach graficznych we tyj samyj pozycyji używŏ sie kōmbinacyje uo, ło abo buchsztaba ò.

SzkryftEdytuj

Bazowym prawidłym szkryftu je chyńć przestrzeganiŏ ôgōlnych ślōnskich prawideł wymŏwy. Spostrzōd pŏru ôpcyji wymŏwy ôbiyrŏ sie tã, kerŏ je nojbarzij wszeôbecnŏ we ślōnskich dialektach; warianty gŏdki znane we małych skupinach dialektōw na cołkim terytoriōm dystrybucyje niy sōm uznane we szkryfcie. Na przikłŏd, szkryft zarachowuje redukcyjõ ł we kōmbinacyjach spōłgłosek przed zadnimi samogłoskami (gowa, gupi, chop), na co skazuje mocka dialektologōw i kere je wszeôbecne na cołkim Postrzodkowym Ślōnsku a na wiynkszości terytorium Pōłnocnego Ślōnska. Tyż we ślabikŏrzowym szrajbōnku ôbranŏ je ôpcyjŏ szkryftu, kerŏ zachowuje historycznõ ciōngłość, a tym samym przizwŏlŏ ôkryślić bycie słowa, na przikłŏd szkryft kōmbinacyje strz (strzewiki) ôstanie zachowany, kej ôstanie wymŏwiony w jego plac z wiynksza ślōnskich dialektōw [šč] (we niykerych ślōnskich dialektach take pōmiany jak strz>szcz a zdrz>żdż niy zaszły, a wymŏwa je zgodliwŏ ze szkryftym: strzewiki, zdrzōdło[3].

Nojwŏżniyjsze cechy szkryftu to[3]:

  • ôznaczynie kontynuatora staropolskigo miynkigo ŕ za pōmocōm dwuznaku rz, ze kōmbinacyjōm spōłgłosek takich jak trz, strz, drz, zdrz: trzi, strzylać, strzoda, zdrzōdło;
  • brak mazurzynia, kere je ôbecne we dialektach pōłnocnoślōnskich i przechodnich dialektach ślōnsko-małopolskich (ôdzwierciedlenie mazurzynia w pisaniu dopuszczŏ sie jyno we regiōnalnych publikacyjach niynormatywnych);
  • uproszczyniŏ kōmbinacyji spōłgłosek ze ł: gowa, chop, wosy, tuste (użycie ł je możliwe we regiōnalnych tekstach na tych terynach, w kerych niy prziszła redukcyjŏ ł);
  • utrŏta ł we kōmbinacyjach spōłgłosek na kōńcu wyrazu, co wyrażŏ czas przeszły we polskij gŏdce, na przikłŏd we formach 1. i 2. ôsoby liczby pojedynczyj mynskij zorty;
  • twardość abo miynkość wymŏwy spōłgłoski ôbiyrŏ sie w znŏleżności ôd przijyntyj gŏdki we danym ślōnskim dialekcie; na abszlusach przimiotnikōw z ciōngłõ samogłoskōm zwynżonõ e możliwe sōm szkryfty: -kiyj, -giyj, -kiygo, giygo, -kiymu, -giymu, -kij, -gij, -kigo, gigo, -kimu, -gimu;
  • zachowanie j we ôdmianach -yj / -ij: biołyj, piyrwyj:
  • szkryft połōnczyń samogłoski ze spōłgłoskami n, m we plac nastympstw staropolskich samogłosek nosowych (z wyjōntkym samogłoski ôdpadajōncyj ę we literackij polszczyźnie, wystympujōncyj na kōńcu wyrazu):
    • przed spōłgłoskami zewartymi a afrykatami:
      • -om-, -em- – przed spōłgłoskami wargowymi (we wymŏwie i pisaniu);
      • -on-, -en- – przed przodniõ spōłgłoskōm gŏdkowõ (zymbowõ i zymbodołowõ) i zadniõ spōłgłoskōm gŏdkowõ (we tym drugim klang [ŋ] je wymŏwiany we placu połōnczyniŏ grafemōw);
      • -oń-, -eń- – przed jynzykiem postrzednim;
    • przed frykatami jejich nosowość znajduje odzwierciedlenie we szkryfcie: -on-, -en- (ślōnzok);
    • na kōńcu słowa -om (zgodnie ze grafemem -ą we literackij polszczyźnie).
  • trzi knify szkryftu kōntynuacyje staropolskij samogłoski nosowyj ôdpadajōncyj ę, wystympujōncyj na kōńcu wyrazu (we znŏleżności ôd regiōnalnyj wymŏwy):
    • -a – we Gōrnoślōnskim Industryjalnym Rejōnie (we rejōnie Katowic, w ciasnym synsie na Gōrnym Ślōnsku);
    • – na Ôpolskim Ślōnsku;
    • -ym, -e – na Cieszyńskim Ślōnsku (piyrszŏ ôpcyjŏ suży do szkryftu form czasownika pierwszoôsobowego, drugŏ – do form mian we bierniku);
  • pisanie elymyntōw epentetycznych jak t a d: zdrzōdło, strzoda, ôstrzōdka, pojstrzodek;
  • szkryft przedrostka noj- (z rōwnymi wariantami regiōnalnymi nŏj- a nej-) przi tworzyniu stopiyni przirōwnaniŏ przimiotnikōw a przisłōwkōw: nojgryfnij, nŏgryfnij, nejgryfnij;
  • szkryft piyrszyj ôsoby czasu przeszłego pojedynczyj liczby kōńcowego -ch we pŏru wariantach: godołech / godołch / joch godoł / jożech godoł / godołżech;
  • zmiynny szkryft samogłoski na kōńcu przeszłego czasu, w znŏleżności ôd dōminujōncyj wymŏwy we danym ślōnskim regiōnie: ō (bōł, robiōł) abo y (był, robiył), z możliwym wariantym pisarskiej formy z poprzedzajōncymi jã miynkimi spōłgłoskami jak robił;
  • pōminiyńcie ć po ś, ź we formie bezôkolicznika: godać, niyś, kraś;
  • przi pisaniu germanizmōw:
    • szkryft dyftōngu au je taki sōm jak we miymieckij gŏdce: auto, ausdruk;
    • brak litery h wydużajōncyj piyrwyjszõ samogłoskã: bana, banka;
    • szkryft grafemu z we czasie wymŏwiania klangu [z], nawet jeźli grafem s ôstoł użyty we ôryginalnym szkryfcie miymieckigo słowa: szlagzana;
    • szkryft grafemu c we czasie wymŏwiania klangu [c], nawet jeźli grafem z je używany we ôryginalnym szkryfcie miymieckigo słowa: ancug, citrōna;
    • szkryft kōmbinacyje sz zamiast miymieckigo sch: szlagzana, szlauch;
    • zmiynny szkryft s / sz przed spōłgłoskami, niy ino w germanizmach, ale tyż we słowach niymiymieckigo byciŏ: stympel / stympel, skarbnik / szkarbnik;
    • szkryft kōmbinacyje aj zamiast miymieckigo ei: majzel (ôd miym. Meißel);
    • szkryft oj zamiast miymieckij eu: Ojgyn (ôd miym. Eugen);

UżycieEdytuj

Piyrszym wydawnictwem używajōncym nowego ślōnskigo szkryftu była ksiōnżka Óndry Łysohorskiego Spiwajuco piaść, wydanŏ we 2009 roku. Potym ukŏzały sie tutoriale ôpublikowane bez Pro Loquela Silesia: Gōrnoślōnski Ślabikŏrz i Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli. Piyrszŏ ksiōnżka, ôbyjmujōncŏ 46 lekcyji, we nakładzie 2000 tys. egzymplŏrzōw, trefiyła do szkōł, bibliŏtyk i dōmōw kultury. Gōrnoślōnski Ślabikŏrz bazuje na prōbach zwiōnzanych z tworzyniym „kaszubskigo ślabikŏrza”. Ôkrōm nauki czytaniŏ Gōrnoślōnski Ślabikŏrz przybliża bajtlōm ludowe zwyki Ślōnzŏkōw. Drugŏ ksiōnżka je przeznaczōnŏ dlŏ szyrokigo kryngu czytŏczy. Zawiyrŏ miyndzy inkszymi informacyje ô roztōmajtych znakach gŏdkowych wystympujōncych w niykerych regiōnach Ślōnska[1].

We szkryfcie napoczynto tyż wydŏwanie ksiōnżek z seryje Canon Silesiae – Ślōnskŏ Bibliŏtyka[4].

Przikłŏd tekstuEdytuj

Naszo godka.
Jak jo bōł jeszcze mały, chodziōłżech we krōtkich galotkach, to jo słuchoł ôd mamy, ta naszo, ślōnsko godka. Jak poszołżech do szkoły, to sie to fest zmiyniyło, bo tam były rechtory a tam sie yno „mówiło”. Jak yno sie kerymu, przipadkowo coś wypsło, powiedzioł po naszymu, to słyszoł: „nie mów tak brzydko”. Joch tego niy rozumioł, ô co we tym wszystkim chodzi a pojōńć tyżech niy umioł, czamu godani szkodzi. Tata mi padoł: z czasym, wszystko sōm zrozumisz, czamu tyj godki naszyj we szkole używać niy umisz.
— Kodyfikacja pisowni. Gŏdōmy po ślōnsku[3]


Wejrzij tyżEdytuj

Przipisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Beata Tokarzewska, Mowa śląska językiem regionalnym, JasNet.pl, 12 marca 2021 [dostymp 2021-02-11] [zarchiwizowane z adresy] (polski).
  2. Mirosław Syniawa: Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli. Chorzōw: Pro Loquela Silesiana, 2010. ISBN 978-83-62349-01-2.
  3. 3,0 3,1 3,2 Kodyfikacja pisowni. Gŏdōmy po ślōnsku, wom.edu.pl [dostymp 2021-02-11] [zarchiwizowane z adresy 2017-02-04] (polski).
  4. Canon Silesiae, Stowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej [dostymp 2021-02-15] (polski).