Armynijŏ

(Pōnkniyntŏ ze Armyńijo)

Armynijŏ (ôrm. Հայաստան – Hajastạn) Republika Armynije (Հայաստանի Հանրապետություն – Hajastani Hanrapetut'jun) – państwo na pograniczu Ojropy i Azyje, na Połedniowym Kaukazie. Stolicōm Armynije je Erywań.

Հայաստանի Հանրապետություն
Hajastani Hanrapetutjun

Republika Armynije
Fana Armynije
Wapyn {{{dopołniŏcz}}}
Fana Armynije Wapyn Armynije
Motto: (ôrm.) Մեկ Ազգ, Մեկ Մշակույթ
(Jedyn Nŏrōd, Jedna Kultura)
Hymn:
Մեր Հայրենիք
Położynie {{{nazwa_dopełniacz}}}
Ôficjalnŏ gŏdka ôrmiańskŏ
Stolica Erywań
Polityczny systym republika
Gowa państwa prezydynt Armen Sarkisjan (Արմեն Սարգսյան)
Szef rzōndu prymier Nikol Paszinian (Նիկոլ Փաշինյան)
Wiyrchnia
 • cołkŏ
 • wody strzōdlōndowe
138. na świecie
29 743[1] km²
1400 km² (4,7%)
Liczba ludności (2017)
 • całkowita 
 • tyngość zaludniyniŏ
 • nacyje i etniczne grupy
137. na świecie
2 991 000[2]
102 osób/km²
Ôrmiany
PKB (2017)
 • cołke 
 • na ôsobã

11,6 mld USD
3861 USD
PKB (PSN) (2017)
 • cołke 
 • na ôsobã

28,3 mld miyndzynŏr. dolarōw
9456 miyndzynŏr. dolarōw
waluta dram (AMD)
Samostanowiyniy ôd SSSR
21 września 1991
Czasowŏ strefa UTC +4
Kod ISO 3166 AM
Internetowŏ dōmyna .am
Kod autowy AM
Kod fligerowy EK
Telefōniczny kod +374
Karta Armynije

Etymologijŏ mianaEdytuj

Miano Armynije używanŏ we hned wszyjskich gŏdkach je ôd perskigo miana Armanestân a Arman znŏdniyntych we staroperskich inskrypcyjach. Miano te je ôd miana jednyj z graniczōncych z Persyjōm prowincyje państwa Urartu, leżōncyj na terynie historycznych armyńskich ziym, kerŏ ôstała tak nazwanŏ bez fakt, iże srogŏ tajla jeji populacyje we owym czasie (kol. chyty I tys. p.n.e.) stanowiyli Aramejczycy. Zgodliwie ze strzedniowiecznõ ojropejskõ etymologijōm słowo Armen może ôdnosić sie do antycznyj pōłlegyndarnyj postaci Arama, widzianego ze swojich ôpowŏżnych czynōw. Irańczycy używajōm miana „Armeni”.

GeografijŏEdytuj

Armynijŏ zajmuje pōłnocno-weschodniõ tajlã Armyńskij Chyży. Kole 90% krŏju leży na wysokości bez 1000 m n.p.m., nojsrogszym zniesiyniym je przedŏwniōny wulkōn Aragac (4090 m n.p.m.). Je to teryn sejsmicznie aktywny, ôstatnie herske szoki miały plac we 1988 i 1993 roku. We tektōnicznym przikopie na wysokości 1900 m n.p.m. je nojsrogsze na Kaukazie jezioro Sewan (wiyrchnia 1240 km sztyryrogatych, a zgłōmb do 83 m). We połedniowo-zachodnij czynści krŏju rozciōngŏ sie strzodgōrskŏ kotlina Araracka, ôsiōngajōncŏ wysokość 850–1000 m n.p.m. Nojdugszŏ rzyka Armynije Araks we swojim postrzodkowym pływem wyznaczŏ granicã z Turcyjōm i Iranym. Krŏj bez dostympu do morza.

Armynijŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:

KlimatEdytuj

Na rōwniach i przedbergach Armynije panuje podzwrotnikowy suchy klimat ô znakach kōntynyntalnych, z krōtkimi, mroźnymi zimami i gorkimi latami. Strzedniŏ tymperatura stycznia wynosi –3 °C, a lipnia ôd 24 °C do 26 °C. Rocznŏ suma ôpadōw chwiyrŏ sie ôd 200 do 500 mm. Na wyżyj położōnych przestrzyństwach panuje klimat umiarkowany, a na wysokości bez 2000 m n.p.m. – ôziōmbniynty gōrski. Strzedniŏ rocznŏ suma ôpadōw przekrŏczŏ sam 800 mm.

MiastaEdytuj

Nojsrogsze miasta Armynije
Lp. Miasto Populacyjŏ
1.   Erywań 1,060,138
2.   Giumri 121,976
3.   Wanadzor 86,199
4.   Wagharszapat 46,540
5. Abowian 43,495
6.   Kapan 43,190
7. Hrazdan 41,875
8. Armawir 29,319
9. Artaszat 22,269
10.   Iczewan 21,081

HistoryjŏEdytuj

 
Zajyńcie festōngu Erywań bez Rosjan we 1827
 
Ôfiary rzezi Ôrmian we 1915

We 301 (na 12 lŏt przed tym kej Konstantyn I Wielgi sniōs prześladowaniŏ krześcijanōw we Rzimie) Armynijŏ jako piyrsze państwo na świecie uzdała krześcijōństwo za państwowõ religijõ. We 405 stworzōny ôstoł armyński alfabet, co prziczyniyło sie do bujnego rozrostu kultury. We 428 zachodniŏ tajla Armynije znŏdła sie pod panowaniym Bizancjum, a weschodniŏ Persyje. Perske prześladowaniŏ dokludziyły do abszusu we 451 powstōnia we ôbrōnie zawiyrzyniŏ, kere choć zakōńczyło sie klynskōm, stłumione bez Persōw, zmusiyło jejich do nadaniŏ Armynije szyrokij autōnōmije. Skirz wojaczki armyńscy hierarchowie niy mogli uczestniczyć we 451 we Chalcedońskim Soborze, zwołanym by zajmnōńć sie herezyjōm mōnofizytyzmu. We skutek przekłamań i rozdziałōw gŏdkowych a tyż politycznych machinacyji Bizancjum Ôrmiany ôdciepli we 554 na synodzie we Dywin uzdaniŏ soboru, tym samym ôdeszli ôd Wszeôbecnego Kościoła. We VII stoleciu Armynijŏ ôstała podbita bez Araberōw aże do 884. We 1054 Armynijŏ ôstała podbita bez Turkōw. Na wybrzyżach morza Egejskigo powstoło ôwdy we 1080 stworzōne bez wychodźcōw krōlestwo Cylicyje, kere ôdegrało wŏżnõ rolã we Krziżowych wandrach zatym upadło we 1375. Aże do XIX stoleciŏ praktycznie cołkŏ Armynijŏ znŏdła sie pod panowaniym muzułmanōw, jednak Ôrmiany wydolyli zachować swojã religijnõ i nŏrodnõ tożsamość, za to armyńscy wychodźcy wnieśli prawy ajnzac do kultury ojropejskij. We 1813 i 1828 Ottomańske Impyrium i Persyja ôstały wyparte z ziym weschodnij Armynije bez Ruske Impyrium, co znacznie poprawiyło sytuacyjõ Ôrmian. Na zaczōntku XX stoleciŏ, Turcyjŏ przekludziyła na ziymiach zachodnij Armynije ludobōjstwo znane dzisioj pod mianym Rzeź Ôrmian. Po paździyrnikowej rewolucyji we Rusyji na Armynijõ z zŏchodu i weschodu napadli Turcy a po jejich przegranyj we I światowyj wojaczce, bolszewicy wcielili Armynijõ do SSSR, za to armyńskŏ elita padła ôfiarōm stalinowskich czystek. Po II wojaczce światowyj prziszoł wzrōst ekōnōmiczny. We lipniu 1990 Armynijŏ ôgłosiyła swoje samostanowiyniy, potwierdzōne potym we absztimōngu 21 września 1991. Hned potym zmuszōnŏ była stoczyć wojaczkã z Azerbejdżanym we ôbrōnie Armyńskij ludności Gōrskigo Karabachu, zakōńczōnõ użytecznym dlŏ nij zawieszyniym ôgnia we 1994, choć sytuacyjŏ prawnŏ regiōnu dalij ôstŏwŏ niyuregulowana.

PolitykaEdytuj

Ôbowiōnzujōncŏ kōnstytucyjŏ ôstała przijyntŏ we ôgōlnokrajowym absztimōngu 5 lipnia 1995. Jeji nowelizacyjŏ ôstała zatwierdzōnŏ we inkszym absztimōngu, przekludzōnym 6 grudnia 2015. Poprŏwki tykały m.in. pōmiany trybu ôbioru prezydynta i dugości jego kadyncyje, kōmpetyncyje regyrōnku i kōmpozycyje Nŏrodnyj Grōmady.

Gowōm państwa je prezydynt, ôbiyrany bez parlamynt na 7-latowõ kadyncyjõ, bez możebności reelekcyje. Władza ôrdōnkodŏwczŏ przinŏleży do jednoizbowej Nŏrodnyj Grōmady ô 5-latowyj kadyncyje - 105 deputowanych je ôbiyranych we wszeôbecnych ôbiorach. Władzã wykōnawczõ sprawuje regyrōnek na czole z prymierym, powołowanym bez prezydynta.

Przed nowelizacyjōm, prezydynt bōł ôbiyrany we wszeôbecnych ôbiorach na 5-latowõ kadyncyjõ z możebnościōm jednyj reelekcyje. Nŏrodnŏ Grōmada rachowała 131 deputowanych, ôbiyranych na ôkres 4 lŏt. Piyrsze parlamyntarne ôbiory przekludzōne podle nowych receptōw, ôdbyły sie 2 kwietnia 2017 i zakōńczyły zwyciynstwym reskyrujōncyj Republikańskij Partyje Armynije, kerŏ dostała 49,17% głosōw.

Administracyjny tajlōngEdytuj

 
Prowincyje Armynije

Krŏj potajlowany je na 10 prowincyje:

  1. Aragacotn
  2. Ararat
  3. Armawir
  4. Gegharkunik
  5. Kotajk
  6. Lorri
  7. Szirak
  8. Sjunik
  9. Tawusz
  10. Wajoc Dzor
  11. Erywań (stolica)

Przipisy

  1. Armenia - The World Factbook, www.cia.gov [dostymp 2021-03-02].
  2. Report for Selected Countries and Subjects, www.imf.org [dostymp 2021-03-02].
Państwa Azyje

AfgańistanArmyńijoArabja SaudyjskoAzerbejdżůnBahrajnBangladeszBhutanBirmaBruneiChinyCyprFilipinyGruzyjoIndjeIndůnezyjoIrakIranIzraelJapůńijoJymynJordańijoKambodżaKatarKazachstanKirgistanKuwejtLaosLibanMalediwyMalezyjoMůngolijoNepalPakistanPołedńowo KoryjoPůłnocno KoryjoRusyjoSingapurSri LankaSyryjoTadżykistůnTajlandyjoTajwanTurcyjoTurkmyńistanUomanŮzbekistanWjetnamWschodńi TimůrZjydnoczůne Arabske Ymiraty