Ślōnske powstōnia – trzi zbrojne ôstudy na Gōrnym Ślōnsku, kere miały plac we latach 1919–1921 miyndzy ślōnskōm a miymieckõ ludnościōm. Ôdbyły sie ône we ôkresie formowaniŏ sie Polskigo państwa po abszlusie I światowyj wojaczki.

Ślōnske powstōnia
Ślōnscy powstōńcy we Rybniku we czasie III powstōnia
Ślōnscy powstōńcy we Rybniku we czasie III powstōnia
Flag of Silesia.svg
Ślōnzŏki
Flag of Germany.svg
Weimarskŏ Republika
Czas 16–24 siyrpnia 1919 (I ślōnske powstōnie)
19–25 siyrpnia 1920 (II ślōnske powstōnie)
2 mŏja–5 lipnia 1921 (III ślōnske powstōnie)
Plac Gōrny Ślōnsk
Prziczyna terytorialna spiyrka pōmiyndzy Polskõ a Miymcami
Wynik potajlowanie Gōrnego Ślōnska pōmiyndzy Polskõ a Miymcy
Commons-logo.svg Galeryjŏ zdjyńć a grafik w Wikimedia Commons
Zasiyng ślōnskich powstōń
Powstōńcze pancerne auto „Korfanty”
Ôdezwa we 15. rocznicã abszusu 3. ślōnskigo powstōnia 1936 roku
Ślōnscy powstōńcy
Ôddział powstōńcōw
Ślōnscy powstōńcy we ôkopach
Polske wojsko na czole z jynerołym Szeptyckim wchodzi do Katowic – 22 czyrwnia 1922
Tabula upamiyntniajōncŏ prziłōnczynie Ślōnska do Polski
Sztandar 4 Regimyntu Ślōnskich Powstōńcōw
Ôznaka na czŏpkã Szturmowych Ôddziałōw we ślōnskich powstōniach

I ślōnske powstōnieEdytuj

  Ekstra artikel: I ślōnske powstōnie.

I powstōnie pod wodzōm Alfonsa Zgrzebnioka napoczło sie samorzutnie 16 siyrpnia 1919 roku we zwiōnzku ze heresztowaniym ślōnskich prziwōdcōw Polskij Ôrganizacyje Wojskowyj Gōrnego Ślōnska a niyzadowolyniym polskij ludności ze terroru a represji miymieckich, kerych przejŏwym była m.in. masakra we Myslowicach. Powstōnie ôbjōnło zaôbycz krysy pszczyński a rybnicki jak tyż tajle industryjalnego rejōnu. Powstōnie stłumione ôstało bez Miymcōw do 24 siyrpnia 1919 roku. Polski Regyrōnek, kery bōł militarnie zaangażyrowany we wojaczkã polsko-bolszewickõ, niy mōg spōmōc powstōniŏ. Jedynym cwekym, jaki ôsiōngniynto, było zmuszynie władz miymieckich do ôgłoszyniŏ amnestyje, za to na przestrzyństwie absztimōngowym permamynt panowały siejōnce terror bojōwki.

II ślōnske powstōnieEdytuj

  Ekstra artikel: II ślōnske powstōnie.

II powstōnie pod wodzōm Alfonsa Zgrzebnioka wymierzōne było we miymieckõ dōminacyjõ we administracyjnych władzach prowincyji a zapewniyniŏ bezpiyczyństwa ludności gŏdajōncyj po polsku. Napoczło sie po licznych aktach terroru ze miymieckij zajty. Nastōnie ôbjōnło swojim zasiyngym cołke przestrzyństwo industryjalnego rejōnu jak tyż tajle rybnickigo krysu.

Miyndzysojuszniczŏ Kōmisyjŏ zażōndała strzimaniŏ bojōw, atoli Zgrzebniokowiemu podarziło sie dostać dostymp Polŏkōw do tymczasowyj administracyje, likwidacyjõ niynawidzōnyj bez Polŏkōw miymieckij policyje Sipo jak tyż udzioł we nowych ôrganach bezpiyczyństwa. We tyn knif cyle powstōnia ôstały ôsiōngniynte, za to Polŏki dostali znacznie lepsze warōnki do kampanije przed absztimōngym.

III ślōnske powstōnieEdytuj

  Ekstra artikel: III ślōnske powstōnie.

III powstōnie, pod wodzōm Wojciecha Korfantego, miało na cweku poprŏwã niykorzistnego dlŏ Polŏkōw wyniku Absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku. Na drukach uzdań wersalskej umŏwy decyzyjõ, do kerego państwa przinŏleżeć bydzie Gōrny Ślōnsk, ôddano we rynce ludności majōncyj sie wypedzieć we 1921 roku. We absztimōngu wiynkszość ludności (59,6%) ôpedziała sie za Miymcami. Na winsz Polski dozwolōno do welowaniŏ Ślōnzŏkōw miyszkajōncych poza granicami Ślōnskŏ, pōniywŏż rachowano było na głosy Gōrnoślōnzŏkōw ze Belgije, Zagłymbia Ruhry a Dōmbrowskigo Zagłymbia. We ekōnsekwyncyji głosy tych ludzi zaważyły na wygraniu absztimōngu bez Miymcy.

III ślōnske powstōnie napoczło sie we nocy ze 2 na 3 mŏja 1921 roku i było nojsrogszym powstōńczym zrywem Ślōnzŏkōw we XX stoleciŏ. We czasie III powstōnia doszło do dwōch srogich bataliji powstōńców ze Miymcami we rejōnie Anabergu a pod Ôlzōm. Były to najkrwŏwsze zetrzyniŏ we czasie ślōnskich powstōń.

We 1922 roku podpisano we Genève kōnwyncyjõ we sprawie Ślōnska, podle keryj teryn prziznany Polsce powiynkszōny ôstoł do kol. ⅓ spornego terytorium. Kōnwyncyjŏ była użytecznŏ dlŏ Polski, jeźli chodzi ô bydōnce na nim ôbiekty industryjalne. Polsce przipadło 50% hutnictwa a 76% grub wōnglŏ.

UpamiyntniynieEdytuj

Uchwołōm Syjmu RP VIII kadyncyje ze 20 lipnia 2018 rok 2019 ôstoł uzdany Rokym Powstōń Ślōnskich[1]. Uchwołōm ze 2 grudnia 2020 Synat RP X kadyncyje uzdoł ô uzdaniu roku 2021 Rokym Powstōń Ślōnskich[2].

FilmyEdytuj

Muzyczne wytworyEdytuj

  • Czerwone słoneczko kapele 2 plus 1
  • Puść mnie matko do powstania kapele Dżem
  • Opowiedzcie wiatry kapele Dżem
  • Śląski Rycerz kapele Horytnica
  • Powstaniec kapele Oberschlesien

DynkmaleEdytuj

  • Grōb Niyznōmego Wojŏka we Warszawie – szkryft na jednyj ze tabulōw po 1990: „POWSTŌNIE GŌRNOŚLŌNSKE”,
  • Dynkmal Ślōnskich Powstōńcōw we Katowicach,
  • Dynkmal Ślōnskich Powstōńcōw we Władzisłōwiu
  • Dynkmal Ślōnskich Powstōńcōw we Szopienicach,
  • Dynkmal Ślōnskich Powstōńcōw we Kostuchnie,
  • Dynkmal Ślōnskich Powstōńcōw we Nikiszowcu,
  • Dynkmal Ślōnskich Powstōńcōw we Raciborzu,
  • Dynkmal Poległym Patriotōm we Prudniku,
  • Dynkmal Ślōnskich Powstōńcōw we Lipinach,
  • Dynkmal Weteranōw Ślōnskich Powstōń we Lyndzinach,
  • Leśny Park im. Ślōnskich Powstōńcōw we Radlinie,
  • Dynkmal Ślōnskigo Powstōńca we Zdzieszowicach.

Przipisy

BibliografijŏEdytuj