Ôpole

miasto w Polsce, na Gōrnym Ślōnsku

Spůłrzyndne: 50°40' N 17°56' EGeůgrafja

Ôpole (łac. Oppelia, Oppolia, Opulia, pol. Opole, miym. Oppeln, śl-miym. Uppeln) to je stolica Gōrnego Ślōnska, miasto na prawach krysu we połedniowo-zachodnij Polsce, siydziba władz ôpolskigo wojewōdztwa i ôpolskigo krysu, cyntrum i nojsrogsze miasto tm. Ôpolskigo Ślōnska. Dziesiōnte co do wielości populacyje miasto na Gōrnym Ślōnsku a dwudzieste siōdme w Polsce (128 012 miyszkańcōw w czyrwniu 2020 roku[1]). Pod wzglyndym wiyrchnie ôdpednio trzicie i piytnŏste (149 km²).

Ôpole
Stare Miasto we Ôpolu
Stare Miasto we Ôpolu
Wapyn
Fana
Wapyn Ôpolŏ Fana Ôpolŏ
Państwo Flag of Poland.svg Polska
Historycznŏ krajina Ślōnsk
Wojewōdztwo POL województwo opolskie flag.svg ôpolske
Data założyniŏ X stolecie
Prawa miejskie przed 1217
Prezydynt Arkadiusz Wiśniewski
Wiyrchnia 148,99 km²
Wysokość 176 m n.m.
Wielość miyszkańcōw (2020)
 - wielość
 - tyngość
 - aglomeracyjŏ

128 012[1]
859,2 os./km²
267 000
Numeracyjnŏ cōuna 77
Pocztowy kod 45-001 do 45-910
Rejestracyjnŏ tabula OP
Położynie na karcie Polski
Ôpole
Ôpole
Ôpole
TERC (TERYT) 1661011
SIMC 0965016
Amt miastowy
Rynek-Ratusz
45-015 Ôpole
Commons-logo.svg Galeryjŏ zdjyńć a grafik w Wikimedia Commons
Zajta internetowŏ

Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na Ślōnskij Nizinie, we Wrocławskij Pradolinie i Ôpolskij Rōwni, nad rzykōm Ôdrōm, w delce kol. 40 km ôd granicy z Czechami.

Je to jedno z nojstarszych miast we terŏźnyj Polsce, lokowane na prawie magdeburskim przed 1217 bez Kazimiyrza I ôpolskigo, praynkla Bolesława III Krziwoustego. W czasach strzedniowieku i renesansu Ôpole było cyntrum handlu dziynki jego położyniu na pŏru handlowych sztrekach. Miasto było stolicōm ôpolsko-raciborskigo ksiynstwa. Gibkŏ rozbudowa miasta była tyż sprawiōnŏ nastōniym rejyncyji Ôpole we 1816. Piyrszŏ bana łōnczōncŏ Ôpole z Brzegym i Wrocławiem ôstała ôdewrzōnŏ we 1845, a piyrsze produkcyjne zakłady powstoły we 1859, co znacznie prziczyniyło sie do znaczyniŏ regiōnalnego miasta. We ôkresie PRL prziszoł nŏrywny rozrost Ôpola. W tym czasie ludność wzrosła bez trzikrotnie. Ôd 28 czyrwnia 1950 je stolicōm ôpolskigo wojywōdztwa[2] i jego ôstrzodkym ekōnōmicznym, naukowym, kulturalnym i administracyjnym. Ôd 1999 siydziba władz ziymskigo ôpolskigo krysu. Ôpole społym z ôpolskim krysym i krapkowskim krysym tworzi aglomeracyjõ ôpolskõ, kerõ zamiyszkuje 315 tysiyncy ôsōb[3][1].

Erbowizna miasta ôbyjmuje hned wszyjske kultury Postrzodkowyj Ojropy, w tym lata panowaniŏ Polski, Czech, Prus i Miymiec. We ôkolicy Ôpola durch miyszkŏ mocka Ślōnzŏkōw i Miymcōw; jednak w samym mieście Ślōnzŏki stanowiōm jyno 4% populacyje (2011 rok)[4].

Ôpole je czynsto nazywane „Polskõ Wynecyjōm”[5] skuli malowniczego Starego Miasta a tyż pŏru kanałōw i mostōw, co łōnczōm tajle miasta.

GeografijŏEdytuj

Miasto leży we pōłnocno-zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska, w cyntrum Ôpolskigo Ślōnska, na przestrzyństwie dwōch fizjograficznych mezoregionōw: zachodniŏ tajla na Wrocławskij Pradolinie, a weschodniŏ na Ôpolskij Rōwni. Ôba te przestrzyństwa sōm tajlami makroregionu Ślōnskŏ Nizina. Ôpole stanowi cyntralnõ tajla ôpolskij aglomeracyje. We Ôpolu a ôkolicy gŏdŏ sie we ôpolskim dialekcie ślōnskij gŏdki.

KlimatEdytuj

Strzedniŏ tymperatura i ôpady dla Ôpolŏ
Miesiōnc Sty Lut Mar Kwi Mŏj Czy Lip Siy Wrz Paź Lis Gru Rocznŏ
Strzednie tymperatury we dziyń [°C] 1.9 3.5 8.1 15.9 20.6 23.5 25.5 25.2 19.9 14.3 8.8 3.0 14,2
Strzednie dobowe tymperatury [°C] -1.0 0.0 3.6 9.8 14.6 17.7 19.6 19.3 14.2 9.7 5.4 0.3 9,4
Strzednie tymperatury we nocach [°C] -3.9 -3.2 -0.3 3.9 8.8 12.1 14.2 13.8 9.1 5.7 2.3 -2.4 5,0
Ôpady [mm] 34 30 31 38 67 76 83 80 50 41 42 39 51
Strzednia liczba dni z ôpadami 20.3 17.5 17.1 11.1 12.9 12.2 14.4 10.3 11.7 13.2 15.4 19.5 175,6
Wilgłość [%] 84.8 81.7 76.1 68.6 70.9 71.3 72.1 73.4 77.7 81.9 84.8 86.4 77,5
Źrōdło: [6] 2021-02-15

HistoryjŏEdytuj

 
Rekōnstrukcyjŏ grodu ôpolskigo z X–XII stoleciŏ
 
Powojynnŏ panorama Zaŏdrza

Historyjŏ Ôpolŏ zaczła sie we 845 roku jak podŏwŏ to Bajerski Geograf. Anōnimowy kronikarz wykŏzoł ôwdy istniynie takigo grodu i plymiynia ô mianie Ôpolanie. Przed 1217 rokym Ôpole zyskało miastowe prawa, nadane mu z rōnk princa Kazimierza I ôpolskigo. Po śmierci ôstatnigo ze Ôpolskich Piastōw, Jōna II Dobrego, we 1532 roku miasto przeszło we włŏdanie Habsburgōw. W czasie dalsze dwiesta lata Ôpole na dwa lata trefiyło we rynce Szwecyje (1632–1634) jak tyż na 21 lŏt we rynce polskij dynastyje Wazōw (1645–1666). Potym przejōnli jy Habsburgowie. W 1741 roku do Ôpolŏ wkroczyły wojska pruske.

Rok niyskorzij, po wrocławskim pokoju, miasto społym z cołkim Ślōnskiem znŏdło sie we granicach Prus. W latach 1756–1763, w czasie trwaniŏ siedmioletniej wojaczki, Ôpole dwukrotnie ôstało zdobyte bez Austryjõ i rŏz bez Rusyjõ. Pokōj we Hubertsburgu ôstawiōł plac pod panowaniym Prus. W 1818 roku Ôpole ôstało stolicōm ôpolskij rejyncyje a utworzōno było w nim amt rejyncyje. W 1843 miasto dostało piyrsze połōnczynie banowe z Wrocławiem. Gradus tego placu zaczła rōść, co tyż dowiodło przeniesiynie rejōnowyj dyrekcyje bany z Katowic do Ôpolŏ. Stało sie to po I wojaczce światowyj. W latach 1922–1938 Ôpole ôstało siydzibōm władz rejyncyje jak tyż prowincyje gōrnoślōnskiej. W czasie II wojaczki światowyj wy mieście funkcjōniyrowały ôbozy roboty przimusowyj i party robocze zebranych wojynnych. W 1945 roku, po zajyńciu Ôpolŏ bez wojska sowiecke, przikludzōno było sam przimusowych polskich wysiedlyńcōw zza Buga. Kresowianie brali czynny udzioł w rewitalizacyji tego placu.

Ôd 1950 roku miasto stało sie stolicōm ôpolskigo wojywōdztwa. We 1963 roku zôrganizowano było w Ôpolu I Krajowy Festiwal Śpiywki Polskij. 34 lata niyskorzij miasto ôstało zniszczōne bez tragicznõ w skutkach potop. We 1999 roku Radni Wojewōdzkigo Sejmiku ôbrali erbowŏ cecha rodowy ôstatnigo princa piastowskiego Jōna II Dobrego na wapyn ôpolskigo wojywōdztwa. W 2004 roku papiyż Jōn Paul II dostoł doktorat honoris causa Uniwerzytetu Ôpolskigo. Trzi lata niyskorzij powstoła w Ôpolu Podstrefa Wałbrzyskiej Ekstra Cōuny Ekōnōmicznyj[7].

LudnośćEdytuj

Dwudzieste siōdme pod wzglyndym populacyje miasto we Polsce – ôficjalnie 128 208 miyszkańcōw, piytnŏste pod wzglyndym wiyrchnie – 148,99 km²[8].

Populacyjŏ Ôpolŏ na przestrzyństwach lŏt:

ZabytkiEdytuj

 
Tum Podwyższenia Świyntego Krziża
 
Piastowskŏ Wieża

Nojwŏżniyjszymi zabytkami Ôpola sōm:

EkōnōmijŏEdytuj

We Ôpolu we roku 2017 w regeście REGON zaregistrowanych było 21 966 podmiotōw nŏrodnyj ekōnōmije, z czego 13 798 stanowiyły ôsoby fizyczne kludzōnce działalność ekōnōmicznõ. W tymże roku zaregistrowano było 1319 nowych podmiotōw, a 1291 podmiotōw ôstało ôdregistrowanych. Na przestrzyństwach lŏt 2009–2017 nojwiyncyj (1 601) podmiotōw zaregistrowano było we roku 2010, a nojmynij (1 267) we roku 2012. We tym samym ôkresie nojwiyncyj (1 561) podmiotōw wykreślono z regestu REGON we 2009 roku, nojmynij (929) podmiotōw ôdregistrowano było za to we 2010 roku. Podle danych z regestu REGON postrzōd podmiotōw posiadajōncych natura prawnõ w Ôpolu nojwiyncyj (2 608) je stanowiōncych spōłki handlowe z ôgraniczōnõ uwŏżnościōm. Przi Analizowaniu regest pod winklym numerōw zatrudniōnych prŏcownikōw idzie stwiyrdzić, iże nojwiyncyj (21 050) je mikro-fyrm, zatrudniajōncych 0–9 prŏcownikōw. 0,8% (177) podmiotōw za zorta działalności deklarowało bauerstwo, leśnictwo, łowiectwo a rybactwo, za industryjŏ i baukōnszt swoja zorta działalności deklarowało 16,9% (3 716) podmiotōw, a 82,3% (18 073) podmiotōw w regeście zakwalifikowanŏ je za ôstała działalność. Postrzōd ôsōb fizycznych kludzōncych działalność ekōnōmicznõ w Ôpolu nojczyńścij deklarowanymi zortami przewŏżajōncyj działalności sōm Handel hurtowy i detaliczny; sprŏwōnek wozideł autowych, przi włōnczaniu motorcykle (22.7%) jak tyż Działalność profesjōnalnŏ, naukowŏ i technicznŏ (16%).

KulturaEdytuj

Ôpole je jednym ze nojwŏżniyjszych ôstrzodkōw kulturalnych a intelektualnych we Polsce, ô dugij tradycyji. We Ôpolu dzioła pŏrã muzeōw i galeryje. Nojstarszym z nich je Muzeum Ślōnska, kere ôstało założōne już we 1900. Terŏźnie powstŏwŏ sam Muzeum Polskij Śpiywki, kere grōmadzi zbiory zwiōnzane z polskõ muzykōm i Krajowym Festiwalym Polskij Śpiywki we Ôpolu.

Festiwal we Ôpolu poprzedzajōm trefiyniŏ przedfestiwalowe take jake Hip-Hop Opole eli Kawiarenki z Gwiazdami. Je tyn fajer fanowa miasta Ôpole i produkt z kery je kojarzōne miasto w Polsce. Ôpole ôstało ôkryślōne bez Jerzego Waldorffa we czasie I KFPP za Stolica Polskij Śpiywki co je mottym rozpoznawczym miasta.

Kamrackie miastaEdytuj

Kamrackie miasta
Miasto Państwo Data napoczyńciŏ spōłprace
Bjełgorod   Rusyjŏ 14 kwietnia 2004
Bruntál   Czechy 8 grudnia 1997
Carrara   Italijŏ 2 września 2006
Grasse   Francyjŏ 24 paździyrnika 1964
Hrabstwo Roanoke   Zjednoczōne Stany 30 listopada 1994
Ingolstadt   Miymcy 4 listopada 2005
Iwano-Frankiwsk   Ukrajina 5 kwietnia 2005
Kuopio   Finlandyjŏ 7 lutego 1980
Olita   Litwa 3 czyrwnia 1993
Mülheim an der Ruhr   Miymcy 29 kwietnia 1989
Posedom   Miymcy 6 czyrwnia 1973
Székesfehérvár   Madziary 28 paździyrnika 1978

Ôsoby zwiōnzane z ÔpolemEdytuj

  • Max Glauer (nar. 1867 w Wrocławiu, um. 1935 w Ôpolu) – fotografista
  • Miroslav Klose (nar. 1978 w Ôpolu) – fuzbalŏk

Panoramy miastaEdytuj

Przipisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny.
  2. Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa.
  3. 7. System osadniczy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Opolskiego 2010 (Uchwała Nr XLVIII/505/2010 Sejmiku Województwa Opolskiego z dnia 28 września 2010 r.).
  4. Krzysztof Ogiolda, Ślązacy na Śląsku wszędzie są mniejszością, Nowa Trybuna Opolska, 31 lipca 2013 [dostymp 2021-03-14] (polski).
  5. Studia w Opolu. Polska Wenecja może zaoferować Wam nie tylko wspaniałe widoki, ale także cudowną atmosferę., Studiowac.pl - wyszukiwarka uczelni i katalog kierunków studiów, matura z polskiego, poradniki maturalne [dostymp 2021-05-11].
  6. climatebase.ru (ang.). [dostymp 2021-02-15].
  7. Historia Opola, opoledzisiaj.pl [dostymp 2021-01-23] (polski).
  8. Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostymp 2021-01-23] (polski).