Mōnako

(Pōnkniyntŏ ze Můnako)

Mōnako (fr. Monaco), Ksiynstwo Mōnako (Principauté de Monaco) – niywielge miasto-państwo położōne we Połedniowyj Ojropie nad Strzodziymnym Morzym we ôbrymbie Francuskij Riwiery. Je to nojmyńsze po Watykanie niyznŏleżne państwo świata.

Principauté de Monaco
Ksiynstwo Mōnako
Fana Mōnako
Wapyn {{{dopołniŏcz}}}
Fana Mōnako Wapyn Mōnako
Motto: (łac.) Deo Juvante
(Z pōmocōm Boga)
Hymn:
A Marcia de Muneghu
Położynie {{{nazwa_dopełniacz}}}
Kōnstytucyjŏ Kōnstytucyjŏ Mōnako
Ôficjalnŏ gŏdka francuskŏ[1]
Stolica Mōnako
Polityczny systym kōnstytucyjnŏ mōnarchijŏ
Zorta państwa ksiynstwo
Gowa państwa princ Albert II Grimaldi
Szef rzōndu minister Edi Rama
Wiyrchnia
 • cołkŏ
 • wody strzōdlōndowe
248. na świecie
2,02 km²
0%
Liczba ludności (2016)
 • całkowita 
 • tyngość zaludniyniŏ
217. na świecie
37 308[2]
18 713 osób/km²
PKB (2010)
 • cołke 
 • na ôsobã

5,42 mld USD
153 177 USD
waluta 1 ojro = 100 ojrocyntōw (EUR, €)
Samostanowiyniy ôd Republiki Genui
8 stycznia 1297
Czasowŏ strefa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 MC
Internetowŏ dōmyna .mc
Kod autowy MC
Kod fligerowy 3A
Telefōniczny kod +377
Karta Mōnako

GeografijŏEdytuj

 
Satelitarne zdjyńcie Mōnako

Mōnako je nojmyńszym po Watykanie państwym świata. Mōnako to państwo-miasto w połedniowyj Ojropie, nad Strzodziymnym Morzym, na Lazurowym Wybrzyżu. Leży 18 km na weschōd ôd francuskigo miasta Nice.

  • Wŏżniyjsze dzielnice: Monte Carlo, La Condamine;
  • imyntnŏ lōndowŏ granica: 4,4 km (z Francyjōm);
  • dugość wybrzyżŏ: 4,1 km;
  • nojwyższy pōnkt: 163 m n.p.m. (zbocze bergu), nojwyższy cympel Mont Agel 140 m n.p.m.[3];
  • nojniższy pōnkt – wybrzyże Strzodziymnego Morza: *0 m n.p.m.;
  • dugość bany: 2 km;
  • dugość utwardzonych drōg: 50 km.

KlimatEdytuj

Mōnako, jak i cołke Lazurowe Wybrzyże leży we cōunie podzwrotnikowygo klimatu ô ôpaternyj sztrzōdziymnyj ôdmianie. Zimy we ksiynstwie sōm włażnawe i ôpaterne, za to lata suche i ciepłe. Strzedniŏ tymperatura zimōm wynosi 8°C, za to latym ôd 23°C do 26°C. Strzedniŏ suma ôpadōw wynosi ôd 600 do maksymalnie 800 mm, ôpady wystympujōm zaôbycz podzimym i zimōm. Latym dyszcz bezma niy padŏ, a klimat formowany je we bazowyj miarze bez masy zwrotnikowygo luftu.

Strzedniŏ tymperatura i ôpady dla Mōnako
Miesiōnc Sty Lut Mar Kwi Mŏj Czy Lip Siy Wrz Paź Lis Gru Rocznŏ
Strzednie tymperatury we dziyń [°C] 13.0 13.0 14.9 16.7 20.4 23.7 26.6 26.9 24.0 20.6 16.5 13.9 19,2
Strzednie dobowe tymperatury [°C] 10.2 10.2 12.0 13.8 17.5 20.9 23.8 24.2 21.1 17.9 13.8 11.2 16,4
Strzednie tymperatury we nocach [°C] 7.4 7.4 9.1 10.9 14.6 18.0 21.0 21.4 18.3 15.2 11.2 8.5 13,6
Ôpady [mm] 67.7 48.4 41.2 71.3 49.0 32.6 13.7 26.5 72.5 129 103 88.8 744
Strzednia liczba dni z ôpadami 6.0 4.9 4.5 7.3 5.5 4.1 1.7 2.5 5.1 7.3 7.1 6.5 62,4
Strzednie usłoneczniynie 150 159 186 210 248 281 329 297 225 199 155 137 2575
Zdrzōdło: Météo-France[4], visitmonaco.com[5] (numer dni z ôpadami dlŏ 1 mm, wysokość 131 m n.p.m., bliż morza, 1981-2010)
Strzedniŏ dniowŏ tymperatura morza (°C)[6]
Sty Lut Mar Kwi Mŏj Czy Lip Siy Wrz Paź Lis Gru Rok
13,4 13,1 13,4 14,7 17,9 21,8 23,1 23,6 22,2 19,6 17,4 14,9 17,9

PrzirodaEdytuj

Mōnako stanowi przikłŏd państwa, kerego cołke terytorium pokrywa miastowŏ infrastruktura. To ôznaczŏ, iże naturalnyj roślinności praktycznie niy ma, sōm jyno niywielge skrawki we formie twardolistnyj roślinności, kerŏ stanowiyła naturalnõ roślinnõ formacyjõ tego regiōnu. Wszeôbecnie wystympujōm sam sadzōne bez czowieka roztōmajte zorty palm. Na skŏlitym klifie we zachodnij czynści ksiynstwa je botanicznŏ zygroda Jardin exotique de Monaco. Do lōndowych zwiyrzōw dziwoko żyjōncych we Mōnako przinŏleżōm ojropejski sŏrnek, ercu liszka i ajnfachowŏ łaska[7].

HistoryjŏEdytuj

 
Mōnako we Republice Genui (1494)
  • Czasy antyczne – fynickŏ, greckŏ kolōnijŏ i rzimske terytorium;
  • ôd X stoleciŏ – pod panowaniym Genui;
  • XII stolecie – Mōnako przechodnio pod włŏdaniym hrabiōw Prowansyji;
  • 1297 – drot z Genui, François Grimaldi, we przeblyczyniu mnicha ôszydzŏ wachtyrzy zōmku, kerzi puściyli go do strzodka; po zabiciu ôbsady Grimaldi ôdbiyrŏ Mōnako panujōncyj we nim genueńskij familiji;
  • kōniec XV stoleciŏ – niyzawisłość Mōnako uznajōm krōl Francyje i papiyż;
  • 1524–1641 – Mōnako je szpanielskim protektoratem;
  • 1793 – we czasie francuskij rewolucyje Grimaldi ôstŏwajōm wychrōniyni z trōnu, a ksiynstwo prziłōnczōne do Francyje;
  • 1814 – Mōnako ôdzyskuje państwowy byt, ale do 1860 ôstŏwŏ protektoratem krōlestwa Sardynije;
  • 1861 – umŏwa z Francyjōm prziwrŏcŏ ksiynstwu połne samostanowiyniy;
  • 1865 – cylnŏ unijŏ z Francyjōm;
  • 1911 – przijyńcie piyrszyj kōnstytucyje, wkludzajōncyj potajlowanie władzy miyndzy princym a Nŏrodnōm Radōm;
  • 1918 – ukłŏd ô stacjonowaniu wojsk francuskich i zatwiyrdzaniu beze Francyjõ ugŏd miyndzynŏrodowych zawiyranych bez Mōnako;
  • 1943 – napoczła sie italijańskŏ ôkupacyjŏ Mōnako;
  • 1949 – umiyrŏ princ Ludwik II; trōn przejmuje jego ynkel, princ Rainier III;
  • 1959 – mōnarcha zawieszŏ Nŏrodnõ Radã skirz spiyrki naôbkoło budżetu;
  • 1962 – prziwrōcynie parlamyntu i wkludzynie nowyj, barzij liberalnyj kōnstytucyje;
  • 1963 – zawarcie kōnwyncyje financowyj z Francyjōm we sprawie colōw i dŏwek;
  • 1982 – hercogina Grace ginie we wypadku autowym we Monte Carlo;
  • 1993 – Mōnako prziwstŏwŏ do ÔZN;
  • 2002 – przijyńcie pōmian we kōnstytucyji, majōncych utrzimać ciōngłość sukcesyji nawet we razie bezpotomnyj śmiyrci nŏstympcy trōnu, princa Alberta;
  • 2004 – na bazowym stadiōnie fuzbalowym wybuchŏ bōmba, ale niy było ôfiar. Do dzisioj niy wyklarowano prziczyn eksplozyje;
  • 2005 – Rainier III umiyrŏ, na trōn stympuje jego nojstarszy syn jako Albert II.

TurystykaEdytuj

Mōnako je chutnie nawiydzane bez turystōw zwiydzajōncych Lazurowe Wybrzyże. Postrzōd bazowych atrakcyji tego miasta-państwa nojwŏżniyjsze sōm: Ksiōnżyncy Pałac, stare miasto, tum świyntego Mikołaja, Place du Casino społym z kasynym, ôpera we Monte Carlo, tropikalne zygrody, japōńske zygrody i sztrand Lavrotto[8].

ReligijŏEdytuj

Struktura religijnŏ krŏju we 2010 roku podle Pew Research Center[9][10]:

Przipisy

  1. Home > Institutions > Constitution(Gb), web.archive.org, 22 lipca 2011 [dostymp 2021-03-02] [zarchiwizowane z adresy 2011-07-22].
  2. Recensement de la Population 2016
  3. Monako, web.archive.org, 12 siyrpnia 2018 [dostymp 2021-03-02] [zarchiwizowane z adresy 2018-08-12].
  4. Météo-France: Monaco. Fiche Climatologique: Statistiques 1981–2010 et records.
  5. visitmonaco.com: Monaco – Climat (fr.).
  6. Monaco Sea Temperature – seatemperature.org.
  7. Animals in Monaco, www.listofcountriesoftheworld.com [dostymp 2021-03-02].
  8. Księstwo Monako - jak zorganizować wycieczkę z włoskiej Ligurii. Gdzie zaparkować, co warto zobaczyć? Obszerny przewodnik!, Kierunek Włochy - najpopularniejszy blog o Włoszech w Polsce, 31 października 2019 [dostymp 2021-03-02] (polski).
  9. Joseph Liu, Table: Religious Composition by Country, in Percentages, Pew Research Center's Religion & Public Life Project, 18 grudnia 2012 [dostymp 2021-03-02] (angelski).
  10. Joseph Liu, Table: Christian Population as Percentages of Total Population by Country, Pew Research Center's Religion & Public Life Project, 19 grudnia 2011 [dostymp 2021-03-02] (angelski).

Linki zewnyntrzneEdytuj

Państwa Ojropy

AlbańijoAndoraAustrijoBelgijoBjołoruśBośńa a HercegowinaBułgaryjoChorwacyjoCzesko RepublikaCzorno GůraDańijoEstůńijoFinlandyjoFrancyjoGrecyjoIrlandyjoIslandyjoItalijoLiechtensteinLitwaLuksymburgŁotwaMadźaryMaltaMjymcyMołdawijoMůnakoNorwygijoŃiderlandyPolskoPortugalijoPůłnocno MacedůńijoRusyjoRůmůńijoSan MarinoSłowacyjoSłowyńijoSyrbijoSzpańijoSzwecyjoSzwajcaryjoTurcyjoUkrajinaWatykůnWjelgo Brytańijo