Francyjŏ

(Punkńyńto ze Francyjo)
ISO 639 Icon szl.svg Tyn artikel je narychtowany we ślabikŏrzowym szrajbōnku.

Francyjŏ (fr. France /fʁɒ̃s/), Francuskŏ Republika (fr. République Française /ʁe.py.blik fʁɒ̃.sɛz/) – krej, kerego metropolitarnŏ tajla we zŏchodnij Ojrŏpie, atoli kerŏ mŏ aji zamorske terytoryja na inkszych kōntynentach.

République Française
Francuskŏ Republika
Fana Francyje
Francyje
Fana Francyje Wapyn Francyje
Motto: (Fr.) Liberté, Egalité, Fraternité
(Swoboda, Rōwność, Braterstwo)
Hymn: Marseillaise
(Marsylianka)
Położyniy Francyje
Uoficjalno godka Francuskŏ gŏdka
Używane godki Francuskŏ gŏdka
Stolica Paryż
Polityczny systym republika ô symiprezydynckym (mieszanym) systymie regirōnku
Gowa państwa Prezydynt
Emmanuel Macron
Rozlygowańy
 • cołkowity
 • strzůdlůndowe wody
40. we śwjeće
674 843 km²
Liczba ludźůw (lipjec 2007)
 • cołkowito 
 • gynstość zaludńyńo
20. we śwjeće
64 102 140
118 osůb/km²
Religijo (głůwno) rzimski katolicyzm a ateizm
Waluta 1 ojro = 100 ojrocyntów (EUR, €)
Czasowo zůna UTC w ty+1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 FR
Necowo důmyna .fr
Automobilowy kod F
Telefůniczny kod +33
Znoleżne terytoryja Gwadelupa, MartyńikMartynika, Francuskŏ Gujana, Reunion, Majotta, Wallis a Futōna, Francuski Połedniowy Terytoryja a Saint-Pierre a Miquelon
Autůnůmiczne terytoryja Francuskŏ Polinezyjŏ, Nowŏ Kaledōnijŏ,
Mapa {{{nazwa_dopeunioč}}}

Francyjŏ je piōntŏ pojstrzōd nojbarzi rozcapiyrzōnych krejōw na świecie a jedynŏstym we rankingu sztandardōw żywobyciŏ. Je ôna jednym ze bajstlyrzōw Ojrŏpejskij Unije aji Ôrganizacyje Skuplowanych Nŏrodōw. Je tyż czōnkym Miyndzynŏrodowyj Ôrganizacyje Frankofōnije, grupy G8, Łacińskij Unije a Rady Istości ÔSN, kaj mŏ tyż prawo do weta.

Skuli srogij wielości ludzkōw, wiyrchu, ekōnōmijnygo potyncjału a nuklyjarnygo arsynału widzianŏ kej jedyn ze nojfestelnijszych krejōw świata.

Treść

Etymologijŏ mianaSprowjej

Worta "Francyjŏ" przilazuje ôd germańskigo plymiynia Frankōw, ôd kerych sztat ôstoł zônaczōny.

GyjografijŏSprowjej

Wiyrch a rantySprowjej

Metropolitarnŏ Francyjŏ je na ziymi ôd Pojstrzōdziymnygo morza na połedniu ku Pōłnocnymu morzu na pōłnocy a ôd Ryna na zŏchodzie do Biskajskij zatoki na wschodzie.

Francyjŏ mŏ ranty wele Belgije, Luksymburga, Miymcōw, Szwajcaryje, Italije, Mōnako, Andory a Szpanije.

KlimatSprowjej

 
Typy klimatu we Francyji

Metropolitarnŏ Francyjŏ je we sztrefie pokojnygo klimata, na kery ajnflus mŏ Azorski Wyż, choby we cołkij Zŏchodnij Ojrŏpie.

GyszichtaSprowjej

Ranty dzisiejszyj Francyje je podanu na ranty antycznyj Galije, kerōm pōmiyszkiwali Gale. Niyskorzij podbiōli ja Rzimiany w I w.p.n.e. Gale s czasym wiyny gŏdkã a religijõ ôd agresorōw. We IV w.n.e germańske plymiōna, gōwnie Franki przelazły Ryn a podbiōły Galijõ.

 
Miniatura ze XIV w., kerŏ pokŏzuje krzest ôd Chlodwiga, piyrszygo krōla ôd Frankōw.

Jako samorzōndny krej Francyjŏ zipie ôd 843 r. bez tajlōng Karolińskigo Imperyjōm na wschodniõ, pojstrzodkowõ a zŏchodniõ tajlã, kaj zõchodniŏ bōła choby dzisiej Francyjŏ.

Karolingi regirowały we Francyji do 987r., kej swōj regirōng napoczōn Hugo Kapet, kery je fater dynastyjōw Kapetyngōw, Walezyjuszōw a Bōrbonōw. Wiyrch francuskij mōnarchije je we czasie regirōngu ôd Ludwika XIV, mianowanygo "Krōlym Klarōm". We tym czŏsie Francyjŏ fest ajnflus na ojrŏpejski kōnszt, kulturã, ekōnōmijõ a politykã. Je tyż nojbarzi zaludniōnym krejem w Ojrŏpie.

 
Zdrzadłowŏ Galeryjŏ we Pałacu we Wersalu

Francyjŏ bōła mōnarchijōm do 1792r., kej sztartła Francuskŏ Rewolucyjŏ a ôstoła zônaczōnŏ I Francuskŏ Republika. We 1799r. napoczōn regirować Napoleōn Bōnaparte, kery wiōn na siã titel I Kōnsula, a we maju 1804r. cysŏrza. Bez wojny Francyjŏ podbiōła mockã krejōw a zicła tam reskyre, kere przilazywały ze familije ôd Bōnapartygo. Po szlusie Napoleōna we Francyje zaś wrŏcŏ mōnarchijŏ. Niyskorzij, dochodzi do mocki swalōnkōw a pōmiōnōw systyma regirōngu ôd cysŏrstwa po republikã.

We XX w. Francyjŏ napoczynŏ być corŏzki mij ważnŏ we światowyj polityce. Eli jeszcze bez I Światowŏ Wojna Francyjŏ bōła aktywny szpiler, to II Światowŏ Wojna prziniesła ino miymiyckŏ przymoc a ôkupacyjŏ aji niyskrzij kolaboracyjŏ ś nimi, zônaczōły cŏłkowity upŏdek Francyje. Miało to ajnflus tyż na francuskõ ekōnōmijõ a wielość ludziōw. IV Republika ôstoła ustanowiōnŏ po wojnie, coby we 1958 r. ôstŏć przewesklowanŏ we dzisiejszõ V Republika.

PolitykaSprowjej

Francyjŏ je dymokracyjŏ, co je typym republiki. Grōndym prŏw we Francyji je Kōnstytucyjŏ ze 1958r., keryj we piyrszym artiklu je szrajbniynte, co "Francyjŏ je niypodzielnŏ, laickŏ, dymokratycznŏ a socjalnŏ Republika". Ôd 2003r. tyn artikel gŏdŏ dalij, co "ônyj ôrganizacyjŏ je zdecyntralizowanŏ".

Ôrgany regirōnguSprowjej

Ustŏwodŏwczy regirōng je we gracach Parlamyntu, kery dzieli sie na dwie izby: niższŏ – Nŏrodowe Zgrōmadzyniy a wyższŏ – Synat. Francyjŏ je republika symiprezydynckŏ. Prezydyntym je terŏzki François Hollande a prymiyrzym Manuel Valls. <references>

Państwa Ojropy

AlbańijoAndoraAustrijoBelgijoBjołoruśBośńa a HercegowinaBułgaryjoChorwacyjoCzesko RepublikaCzorno GůraDańijoEstůńijoFinlandyjoFrancyjoGrecyjoIrlandyjoIslandyjoItalijoLiechtensteinLitwaLuksymburgŁotwaMacedůńijoMadźaryMaltaMjymcyMołdawijoMůnakoNorwygijoŃiderlandyPolskoPortugalijoRusyjoRůmůńijoSan MarinoSłowacyjoSłowyńijoSyrbijoSzpańijoSzwecyjoSzwajcaryjoTurcyjoUkrajinaWatykůnWjelgo Brytańijo