Ślōnsk

historyczno kraina położōno we Strzodkowyj Ojropie, na placu Polski, Czeskiēj Republiki i Niēmiec

Ślōnsk (śl-mjym.: Schläsing, pol.: Śląsk, niēm. Schlesien, czes. Slezsko, łac. Silesia)[1] – historyczno kraina położōno we Strzodkowyj Ojropie, na placu Polski, Czeskiēj Republiki i Niēmiec. Ślōnsk je we dorzyczu gōrnyj a strzodkowyj Ŏdry a poczōnkowygo biygu Wisły. Terozki skiż ŏdmiynnych geograficznych, historycznych, ekonōmicznych a etnicznych warunkōw, Ślōnsk tajluje siy na: Gōrny a Dolny.

Historyczny Ślōnsk na modro. Prusko Prowincyja Ślōnsko (Provinz Schlesien) na żōłto

Nojwjynkszům gōrůō Ślōnska je Śniēżka.

MianoEdytuj

Historyczne miana ôdnoszōnce sie do Ślōnskŏ:

  • I–II stolecie: Suevus, Guthalus, Pliniusz Starszy, Klaudiusz Ptolemeusz
  • IV stolecie: „de internis eius partibus Alba, Guthalus, Viscla amnes latissimi praecipitant in oceanum”, Gaius Iulius Solinus
  • IX stolecie: Sleenzane civitates XV., Geograf Bajerski, 845
  • X stolecie: „ab ipsa Craccoa usque ad flumen Oddere recte in locum, qui dicitur Alemure, et ab ipsa Alemura usque in terram Milze recte intra Oddere”, Dagome iudex
  • XI stolecie: Zlasane Dokumynt praski, 1086
  • XII stolecie: ducatu Wratislauiensi”, „regione Wratislaviensi”, „provincia Wratislaviensi”, „regione Zleznensi” Gall Anonim, kol. 1114
  • 1163: Silensii provincia
  • 1198: Wroczlaviensi provincia
  • XII stolecie: Slesiensibus provincie
  • XII–XIII stolecie: dux Zlesie, 1204
  • XIII stolecie: dux Slesie, Zlesie, 1228, 1236, 1239, 1248
  • XIII stolecie: dux Silesiae
  • XIV stolecie: Silesia

GeôgrafijoEdytuj

GraniceEdytuj

 
Brynica – kraj miēndzy tajlōm Gōrnygo Ślōnska a tajlōm Małopolski, drzewij granica prusko-polsko

Za piyrsze, krajym regiōnu bōł wodny tajlōng Gōrnyj Ŏdry. Poza Ślōnskiym rozlygowany bôł Bytōń, kery leżoł we dorzyczu Wisły (małopolski grōd). Ślōnsko-wielgopolsko granica bōła ŏznoczano ŏd lynije wodnygo tajlungu Ŏdry i Warty, a połedniowym krajym bōły gōrske wiyrchy. Podle kōncepcyje ruchu ludnośći rzykoma, do Ślōnska wrachowowała siy kłodzko ziēmia we dorzyczu Ŏdry. Nojstarszo granica Ślōnska a Łużyce biygła podle Łużyckij Nyse.

Na połedniowym wschodzie tradycyjnōm granicōm je rzyka Bioło (kraj miyndzy downymi diecezyjōmawrocłowskōm i krakowskōm, choć ŏd 1179 roku do XV stolecio ziymie Ŏświēncimskiēgo Ksiōnżynstwa, Zatorskiēgo Ksiōnżynstwa a Siewierskiēgo Ksiōnżynstwa noleżały do ślōnskich Piastōw). Na połedniowym wschodzie kraj biygnie wiyrchōma Ślōnskigo Beskidu, jak: Klimczok, Kotorz, Malinowsko Skała, Baranio Gōra a Ŏchodzita. Na wyżce sztadōw Czechowicē-Dziedzicē, Pszczyna a Bieruń granicowōm rzykōm je Wisła (do ujścio Przēmsze), a potym Przymsza. We Gōrnoślōnskim Industryjnym Ŏkryngu krajym je Brynica.

We niymieckij tradycyji granice prowincyje Ślōnsk spamiyntane sōm jako tradycyjne kraje Ślōnska, przi czym wrachowujōm do niygo m.in. teryny rozlygowane na zachōd ŏuod Kwise, przi tym we polskij tradycyji na zachodzie to gynau Kwisa je krajym. Te porōżniynia dajōm baza na haja ŏ tyn kraj. Problym je tyż połedniowo granica Dolnēgo Ślōnska, kero biygnie wiyrchōma Sudetōw – podle niykerych kłodzko ziēmia je ŏsobnym historycznie placym.

Warōnki naturalneEdytuj

Ślōnsk położōny w dukli wiyrchnij Ŏdry na połedniu i zŏchodzie ôparty je ô paśmie Sudetōw i Karpatōw. Tajla zachodniŏ, Dolny Ślōnsk je regiōnym bauerskim. Gōrny Ślōnsk położōny na rozlygłym płaskowyżu zebrany je flecu mineralne.

Ukształtowanie terynuEdytuj

Przestrzyństwo Ślōnskŏ je roztōmajte pod wzglyndym ukształtowaniŏ terynu. Na połedniu i zŏchodzie landszaft je gōrzisty (Sudety i Karpaty Zachodnie), w połedniowo-weschodnij czynści je wyżynny (Chyża Ślōnskŏ), ôstatek przestrzyństwa zajmujōm zaôbycz niziny.

Ślōnsk leży w Nizinie Strzodkowoeuropejskij (z wyjōntkym Sudetōw, Karpatōw Zachodnich jak tyż Chyże Ślōnskij), kery je jednã z prowincyji Europejskich. Rozciōngajōm sie sam ôd połedniŏ nastympujōnce makroregiony: Beskidy Zachodnie (Beskid Ślōnski, Beskid Ślōnsko-Morawski), Pogōrze Zachodniobeskidzkie (Pogōrze Ślōnske, Pogōrze Ślōnsko-Morawskie), Kotlina Ôświyncimska, Kotlina Ôstrawska, Chyża Ślōnskŏ, Nizina Ślōnskŏ, Sudety Weschodnie, Sudety Postrzodkowe, Sudety Zachodnie, Przedgōrze Sudeckie, Nizina Ślōnsko-Łużyckŏ, Zniesiyniŏ Zielōnogōrske, Woł Trzebnicki, Ôbniżynie Milicko-Głogowskie, tajla Pojezierza Lubuskiego jak tyż Pradoliny Warciańsko-Ŏdrzańskiej.

Nojwyższym szpicōm Ślōnskŏ je Śniēżka ô wysokości 1603 m n.p.m. bydōncŏ w Karkonoszach.

HydrografijŏEdytuj

Nec wodnŏ formuje sie naôbkoło Ŏdry i jeji dopłyg: Ŏlzy, Nysy Kłodzkiej, Bobru, Kaczawy, Baryczy, Kłodnicy, Małyj Panwi i inkszych. Weschodnie krańce Ślōnskŏ leżōm w dorzeczu Wisły z nojdugszymi rzykami: Brynicõ, Przemszõ, Pszczynkõ, Gostyniõ i Biołõ. Na Ślōnsku źrōdła swoje mŏ tak Ŏdra (w Gōrach Ŏdrzańskich), jak i Wisła (Barania Gōra). Bezma cołki Ślōnsk je w zlewisku Morza Bałtyckigo, jyno pŏrã ciekōw wodnych zasiylŏ Morze Pōłnocne bez Łabã (z bazowymi rzykami: Izera, Dziwa Orlica, Úpa) jak tyż Morze Czŏrne bez Wŏg.

KlimatEdytuj

Klimat w miastach[2]
Przykładowe
miasto
Strzedniŏ
tymperatura
(rocznŏ)
Strzedniŏ
tymperatura
(w lipniu)
Strzedniŏ
tymperatura
(w styczniu)
Strzedni
ôpad
roczny
Ôdrzańskie Krosno 9,0 °C 19,1 °C –2,1 °C 559 mm
Pszczyna 8,7 °C 19,1 °C –3,4 °C 735 mm
Katowicy 8,6 °C 19 °C –3,6 °C 686 mm
Ôstrawa 8,6 °C 18,2 °C –2,6 °C 690 mm
Lignica 8,5 °C 19,1 °C –3,8 °C 555 mm
Ôpole 8,4 °C 17,8 °C –1,9 °C 611 mm
Wrocław 8,4 °C 17,7 °C –2,1 °C 551 mm
Cieszyn 8,3 °C 18,3 °C –3,3 °C 774 mm
Prudnik 7,9 °C 17,1 °C –2,3 °C 626 mm
Wleń 7,7 °C 17,8 °C –4,2 °C 616 mm
Lubawka 6,2 °C 15,7 °C –5,2 °C 700 mm

MiastaEdytuj

  Ekstra artikel: Mjasta Ślůnska.

15 nojsrogszych miast (dane na 2011 rok):

Miasto Wielość miyszkańcōw Wiyrchnia Kraina
1   Wrocław 634 487 293 km² Dolny Ślōnsk
2   Katowicy 301 834 165 km² Gōrny Ślōnsk
3   Ôstrawa 297 421 214 km² Gōrny Ślōnsk
4   Gliwicy 184 415 134 km² Gōrny Ślōnsk
5   Zŏbrze 177 188 80 km² Gōrny Ślōnsk
6   Bielsko-Biołŏ 173 103 125 km² Gōrny Ślōnsk
7   Bytōm 172 306 69 km² Gōrny Ślōnsk
8   Ruda Ślōnskŏ 141 869 78 km² Gōrny Ślōnsk
9   Grinberg 138 512 278 km² Dolny Ślōnsk
10   Rybnik 137 041 148 km² Gōrny Ślōnsk
11   Tychy 128 621 82 km² Gōrny Ślōnsk
12   Wałbrzych 119 955 85 km² Dolny Ślōnsk
13   Ôpole 119 574 97 km² Gōrny Ślōnsk
14   Chorzōw 111 168 33 km² Gōrny Ślōnsk
15   Lignica 99 752 56 km² Dolny Ślōnsk

HistoryjŏEdytuj

  Ekstra artikel: Gyszichta Ślůnska.

KulturaEdytuj

LitēraturaEdytuj

 
Pjērszy zapis ślōnskej, polskej, a czeskej godki we ksiēndze hēnrykowskēj

Jedna z nojstarszych ksiōng szkryflonych na Ślōnsku je ksiēnga hēnrykowsko. Je to stuzajtno ksiynga spisano po łacinie chrōnika ŏpactwa cystersōw we Hēnrykowiē we Dolnym Ślōnsku. Tajla piyrszo tyj ksiyngi ŏpisuje lota ŏd fōndacyje klasztoru we 1227 bez Hajnla Brodatygo do 1259, tajla drugo prowadzi historyjo ŏpactwa do 1310. Ksiynga zawiyro we zapiskach z 1270 zdaniy, o kerym siy godo, że je nojstarsze zaszkryflane we godce polskij, czeskij a ślōnskij (te godki bôły tedy blank na siy podane): ,,Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai" co je po ślōnsku:,,Dej, jo pobrusza, a ty pocziwej, a po polsku: ,,Daj, ja pomielę, a ty odpoczywaj.

MuzykaEdytuj

 
Zespół Pieśni i Tańca "Śląsk"

Na Ślōnsku je sam 7 filharmonii, a dwie Akademie Muzyczne - we Katowicach a Wrocławie. Trza jeszcze pedzieć o ludziach, kerzy ta muzyka piszom. Nojbarzi znani we świēcie to: Grzegorz Gerwazy Gorczycki, Georg Philipp Tellemann, Edward Bogusławski, Jan Wincenty Hawel, Wojciech Kilar. Schlesisches Musikfest (ślōnske tumaczeniē:Ślōnski Muzyczny Fest) to fest kery ôdbywo siē ôde 1876 z pauzōm we lotach 1942-1996.

Ślōnsko kuchniaEdytuj

  Ekstra artikel: Kuchńa ślůnsko.

Ślōnsko kuchnia je fest charakterystyczno, noleżi do kuchńi strzodkowoojropejskich, nale mogymy pedzieć, że w każdyj tajli Ślōnska warzi siē trocha inaczij. Bez wiela lot mioła ajnflusy ze polskom, mjymjeckom a czeskom, beztoż na cołkim Ślōnsku jodło niē je take some. Na Ślōnsku je wiela jodła kere nikaj indzij na zimji niē ma, nale nikere potrawy sōm take kej na terynach z kerych mioły ajnflus. Powszechnie uważo siē, iże nojczēnstszym ślōnskim jodłym sōm rolady wroz ze ślōnskimi kluskōma a modrōm kapustōm, zaś piērsze danie musi być nudelzupa.

FolklorEdytuj

Ôblēczēnia ludoweEdytuj

Ôblēczēnia ludowe Dolnēgo Ślōnska[3]:

  • ôblēczēnie jelyniogōrske
  • ôblēczēnie kaczawsko-nadŏbrzańske
  • ôblēczēnie karkonoske
  • ôblēczēnie kłodzke
  • ôblēczēnie wołbrzyske
  • ôblēczēnie wrocławske
  • ôblēczēnie głogowske (ôsobno zorta)
  • ôblēczēnie z tyrynōw Nysy

Ôblēczēnia ludowe Gōrnēgo Ślōnska[3]:

TańceEdytuj

Nojbarzij znane ślōnske tańce to: Trojak, Grozik, Ôwczarek, Diobōłek, Gołōmbek, Puszczany, Ôd buczku. Wielgo tukej je rola ZPiT "Śląsk" im. S. Hadyny, kery stoł siy nojwiynkszym i nojznońszym propagatorym ślōnskiyj kultury we Polsce i na świyciy.

TradycyjeEdytuj

  • Świynta: 4 grudnia je ôbchodzōne świēnto Barbory, patrōnki grubiorzōw, zaś 4 maja Dziēń św. Floriana - patrōna hutnikōw. Zauobycz te niy sōm wolne ôd roboty, zaczyno siy je ôd Mszy we kościele, niyskorzij je pochōd ze hutniczōm abo bergmańskōm ôrkestrōm a pod kōniec nojczynścij je robiōny fest.
  • Na Ślōnsku ôbchodzi siy Abrahama - 50. geburstag
  • Na Ślōnsku popularny je karciany szpil szkat.
  • Popularno na Ślōnsku je tyż hodowla gołymbi (we gołymbiokach).
  • Ślōnzoki niy ôbchodzōm imienin

Nauka a ôświataEdytuj

Ze Ślŏnska je 17 ludzi, kerych ŏtrzymoło nadgroda Nobla, ze tygo dziesiynciu pochodziōło ze Wrocławia:

Bez lauryatōw nadgrody Nobla, wstrzōd Ślōnzokōw je tyż wiela inkszych naukowcōw, do bajszpila: Theodor Kaluza, Gregor Mendel, Fritz London, Maria Cunitz, Richard Courant, Carl Friedländer a Carl Wernicke.

Ôbejrzij tēżEdytuj

Przipisy

  1. Mjano połaźi uod "ślyng" lub "ślymp", co uoznoczo wilgły abo podmokły plac
    Marek Szołtysek: Ślonsk je piykny = Śląsk jest piękny = Silesia is beautiful = Schlesien ist wunderschön = Slezsko je krásné = La Slesia é bella = La Silésie est belle: Rybnik 2007: ISBN 978-8388966-21-7 ; zajta 44
  2. climate-data.org
  3. 3,0 3,1 Barbara Bazielich: Tradycyjne stroje dolnośląskie Wrocłow: Wydaw. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993. ISBN 83-229-0853-9.